Cái tôi

1. Một nhân cách kiệt xuất

2. Chủ đề xuyên suốt thời gian hành nghề tham vấn

3. Nhà nghiên cứu khoa học đầu tiên về tâm lý trị liệu

4. Một vài nghiên cứu đánh giá về cách tiếp cận thân chủ/ con người- trọng tâm trị liệu


1. Một nhân cách kiệt xuất

Carl Rogers (Hoa Kỳ, 1902-1987), lãnh tụ nổi tiếng của phong trào Tâm lý học Nhân văn, là một trong những nhà tâm lý học ảnh hưởng lớn nhất của thế kỷ XX; ảnh hưởng ấy lan rộng sang nhiều lĩnh vực quan trọng: giáo dục, tham vấn, tâm lý trị liệu, chính trị, cơ cấu tổ chức, giải trừ xung đột và đấu tranh vì hoà bình thế giới, v.v...

1. Được ban tặng một bản tính lạc quan, Carl Rogers thành tâm và chân thật với những gì thân chủ cần nói ra.

Ông thực sự muốn hiểu càng nhiều càng tốt những tâm sự của thân chủ vì chính bản thân họ; từ khi chẳng hề hình dung nó như là thứ kỹ thuật trị liệu, Carl Rogers không còn có nhu cầu nhảy vào và cố gắng đưa ra lời khuyên hay chỉnh trị. Và ông nhận ra người ta cảm thấy tốt hơn, bắt đầu hàn gắn lành lặn những tổn thương tâm lý và trở về hoà nhập với cuộc đời.

Khi Carl Rogers hỏi thân chủ làm thế nào điều đó xảy ra, họ bảo chính nỗi khát khao thấu cảm mãnh liệt của ông đã khiến họ nhận thấy những gì họ thổ lộ là quan trọng và khiến họ muốn hiểu biết chính bản thân mình. Lúc thân chủ đạt đến sự tri nhận bản ngã/ self-awareness, họ có khả năng lựa chọn những câu trả lời tốt nhất cho vấn đề của họ.

Từ viễn tượng này, Carl Rogers khởi sự viết về trải nghiệm bất ngờ này, và kết quả dẫn ông đến ý tưởng rằng chỉ có mỗi yếu tố, thành phần cần thiết/ necessary đối với nhà trị liệu để tạo nên chuyển biến hiệu quả cho thân chủ là phẩm chất tôn trọng chân thành/ genuine respect và sự lắng nghe sâu xa để thấu hiểu/ deep listening for understanding.

Đó là điều quan trọng; và khi hiện diện, tự thân nó đã đủ đầy, thích đáng/ sufficient (Howard Kirschenbaum, Land Valerie Henderson. The Carl Rogers Reader. (eds). New York: Houghton Mifflin Company, 1989, pp. 219-235).

Trong con mắt những người quen biết, Carl Rogers không phải là một người có tài trò chuyện dí dỏm, sinh động. Ông chắc chắn muốn lắng nghe bạn với một mối quan tâm thực sự.

Ông đặt ghế ngồi trước mặt, nhìn vào mắt bạn, muốn nghe những gì con người này- là bạn- bắt buộc phải thổ lộ. Rồi thì ông thà vừa định lại chỗ ngồi hơn là hồi đáp tường tận lời tỉ mỉ của bạn. Ông cũng kịp nín lặng những suy nghĩ mới mẻ của mình, có lẽ không diễn đạt bằng lời, bên trong. Khi đã sẵn sàng, ông viết ra những ý tưởng cô đọng.

Hiếm khi ông bộc lộ cảm xúc, và luôn luôn chịu đựng sự tức giận. Dẫu muốn phát biểu cảm xúc và nhu cầu của bản thân, song ông không hề muốn đổ tràn chúng sang người khác. Nếu thư ký của ông đang nấu cháo điện thoại với bạn bè, ông đứng đấy, một cách kiên nhẫn, giữ những lá thư trong tay mình, đợi cho đến khi cô ấy đã sẵn sàng.

Nhưng ông đương đầu và chiến thắng sự căm ghét của hầu hết đồng nghiệp vì tại hội thảo, lớp học, văn phòng trị liệu và gần như xung quanh, ông làm đảo lộn hệ thống xã hội.

Ông quan tâm đến mỗi người nhưng không để ý đến các thể chế. Ông không xem trọng hình thức bên ngoài, nguyên tắc, lớp học, giấy ủy nhiệm hay địa vị, và ông nghi ngờ bất cứ thứ quyền uy nào, kể cả cá nhân ông.

Quyền lực bao la của ông đến từ sự kiện là một khi ông khám phá được một điều gì đó thì ông quyết theo đuổi nó đến cùng. Ông thấy không có bất cứ lý do gì để hạn chế nó bởi dường như những điều không thích hợp này khiến hầu hết mọi người dừng hết lại.

Vì thế, ông đã có khả năng dấn thân thực hiện để cách mạng hoá lĩnh vực tâm lý học (Carl R. Rogers, & David E. Russell. Carl Rogers, The Quiet Revolutionary [an oral history]. California: Pemarin Books, 2002, pp.xi-xii).

Một trong những sức mạnh đáng khâm phục ở ông là khả năng chịu đựng bao khó khăn, chống đối để kiên trì làm việc và không ngừng nỗ lực khiến ông trở thành một vị thầy giáo đáng kính, có uy tín lớn trong cộng đồng, một thần tượng, người lãnh đạo phong trào tâm lý học Nhân văn.

Nhân tiện, dù không có ý định bàn sâu, song thiết nghĩ cũng cần lưu ý về một vài khía cạnh không khỏi gây nhiều ngộ nhận: nhà trị liệu theo cách tiếp cận Nhân văn chẳng hề đưa ra sự gợi ý nào? Tham vấn dựa trên cách tiếp cận thân chủ-trọng tâm trị liệu, tức là theo phong cách Rogers?

Thực tế thì một nhà tham vấn nhân văn (không phải Rogerian, nhưng có thể là con người-trọng tâm) cũng nên đưa ra đề xuất nhưng phải chắc chắn rằng chúng không mang tính chất đòi hỏi bắt buộc, mà chỉ là một sự gợi ý- để dành quyền kiểm soát trong đôi tay của thân chủ.

Cần nhận ra sự khác biệt giữa hình thức trị liệu theo phong cách Rogers và con người-trọng tâm trị liệu.

Như đã biết, con người-trọng tâm là một cách nói hiện đại hơn về cùng một điều. Dẫu rằng các giá trị triết lý thì như nhau, song phong cách giữa chúng có thể là khác nhau.

Carl Rogers lắng nghe với một chiều sâu đủ để ông có khả năng vén lộ ra/ reveal thế giới bên trong của thân chủ.

Những nhà trị liệu con người trọng tâm mới hơn/ newer person-centered therapist đưa ra các lời đề nghị và định hướng, nhưng họ giữ chúng để xem xem thân chủ có thực hiện hay không, mặc cho việc ấy chắc chắn bị phạt đền penalty hay có cảm nhận rằng họ không trị liệu tốt.

Rogers không bao giờ làm thế, bởi nó hàm ý con người không có đủ nhận thức hoặc khả năng; Rogers tin rằng, thân chủ luôn muốn vắng bóng tất cả sự đánh giá và phê bình, chỉ trích để anh/ chị ấy có thể suy nghĩ một cách rõ ràng về những gì nên làm trong bước tiếp theo.

Tuy thế, Rogers lại thường nói rằng ông mong mỏi người khác mở rộng hơn ý tưởng của mình và biến đổi chúng phù hợp với tình huống, thời cuộc. Do đó, ông không hề cảm thấy khó chịu hoặc tỏ thái độ phản đối, đơn giản là ông không bao giờ hành xử như thế.

Với ông, mọi người dám là mình, vì ông không có mảy may phòng vệ, ông đón nhận người khác và cuộc sống như nó hiện ra ngay lúc đó, trong một bầu không khí phóng khoáng, lộng gió, tươi mát và hồn nhiên.

Vào mùa thu 1986, ông sang Moscow để đáp ứng lời mời của các nhà tâm lý, và đây là cảm tưởng của hai người (A. Orlov và L. Razikkhoski) đã đón tiếp ông:

Thế giới có những người thông minh kiệt xuất, còn Rogers là người có phẩm chất nhân cách kiệt xuất. Chúng tôi lần đầu tiên thấy một người tự do bên trong, thật sự chân thành với bản thân và với mọi người. (Carl Rogers.Tiến trình thành nhân. Tô Thị Ánh và Vũ Trọng Ứng giới thiệu và chuyển ngữ.[tái bản lần thứ nhất]. TP. Hồ Chí Minh: Nxb. TP. Hồ Chí Minh, 1994, tr.8).

(Thứ bảy tới, 28.1.2006: 2.Chủ đề xuyên suốt thời gian hành nghề tham vấn)