Gần 3 năm trước, lúc mới biết di chuột và đọc những trang web đầu tiên, tôi thực sự thích thú khi phát hiện ra bài báo Studies Find Reward Often No Motivator từ đường link nêu trong một số của tạp chí Tin học. Theo đó,
Năng lực sáng tạo và hứng thú nội tâm/ creativity and intrinsic interest sẽ giảm sút nếu công việc được hoàn thành vì mục tiêu lợi lộc; rằng, những phần thưởng/ rewards (ví dụ: tiền bạc, giải thưởng, hoặc giành chiến thắng trong cuộc thi,...) có thể khiến cho các mức độ hoàn thành nhiệm vụ hạ xuống, khi thực hiện kém thú vị hẳn đi.Và như thế, nhiều thực nghiệm của các nhà tâm lý học tán đồng với khái niệm động cơ bên trong/ intrinsic motivation.
Những phát hiện của họ đặt lại vấn đề về niềm tin phổ quát cho rằng tiền bạc là một cách thức hiệu quả và thậm chí, cần thiết để thúc đẩy người ta hành động.
Chẳng hạn, trợ lý giáo sư tâm lý học Theresa Amabile của trường Đại học Brandeis, nói là nghiên cứu của bà "bác bỏ hoàn toàn luận điểm: sáng tạo có thể điều kiện hóa thao tác/ operantly conditioned."
Vào năm 1985, Amabile đề nghị 72 người viết sáng tạo tại Đại học Brandeis và đại học Boston làm thơ. Một số sinh viên được đưa cho danh sách viết lách vì các lý do bên ngoài (áp lực của giáo viên, kiếm tiền và làm để tốt nghiệp ra trường) và yêu cầu họ suy nghĩ về việc viết lách liên quan đến các lý do này; số sinh viên khác là danh sách các lý do bên trong (thích thú khi tung hứng ngôn ngữ, thoả mãn vì được tự diễn đạt bản ngã,..); nhóm thứ ba thì không nhận bất cứ danh sách nào. Và tất cả sinh viên được yêu cầu viết thật nhiều.
Kết quả thực nghiệm thật rõ ràng: những sinh viên nhận lý do bên ngoài không chỉ viết kém sáng tạo so với những sinh viên khác, theo đánh giá của 12 nhà thơ độc lập, mà chất lượng tác phẩm của họ còn sút kém rất ý nghĩa.
Phản ứng của Kenneth McGraw, trường Đại học Mississippi, cho rằng "các nguyên tắc cơ bản của việc củng cố và khen thưởng chắc chắn tác dụng, có điều trong một bối cảnh hạn chế/ restricted context"; "tính chất hạn chế" ở đây hàm nghĩa là người ta tiến hành công việc mà không cần đặc biệt thích thú lắm.
Dưới đây là một vài lý giải chủ yếu của nhóm ủng hộ động cơ bên trong:
1. Các giải thưởng khuyến khích người ta thu hẹp lại mục tiêu, để làm nó càng nhanh càng tốt và gặp ít nguy cơ. Amabile khẳng định: "Nếu họ cảm thấy đây là điều tôi phải hoàn thành để giành giải thưởng, họ sẽ ít sáng tạo hơn."
2. Mọi người dần nhận ra là họ bị kiểm soát, thẩm định bởi giải thưởng. Họ cảm thấy ít tự trị, và chính điều này ngăn cản việc tiến hành. "Càng trải nghiệm nhiều về sự tự định đoạt/ self-determined bị hạn chế, sự sáng tạo càng bị sa sút", Richard Ryan- trường Đại học Roschester.
3. Các phần thưởng bên ngoài/ extrinsic rewards có thể ăn mòn sự hứng thú nội tâm. Người nào nghĩ mình đang làm việc vì tiền, thì kém phấn khích về nỗi niềm khao khát chiến thắng và bằng lòng với thành tựu tìm thấy trong công việc của chính họ, và do đó, họ cũng không làm vì chúng nữa. Giải thích cuối cùng này của Edward Deci, cố vấn của Ryan, người từng tuyên bố vào năm 1971 rằng "tiền bạc có thể làm tốt việc đấm mõm động cơ bên trong của một hành động."
Richard Ryan còn thấy rằng, khi mà phản hồi bằng lời nói được kinh nghiệm như là cách thẩm định, thì tác động đến động cơ tương tự như trả tiền công. Trong nghiên cứu của Ryan về công nhân xí nghiệp, nếu ai đó được bảo: "Tốt lắm, anh đang làm như anh nên như thế" thì đã có "một sự hạ thấp đầy ý nghĩa động cơ bên trong so với những người nhận được phản hồi bằng thông tin thuần tuý."
Và Ryan nêu ví dụ về sự khác biệt giữa việc nói: "Tôi trao cho anh phần thưởng này vì tôi nhận ra giá trị công việc của anh." và phát ngôn: "Anh nhận được phần thưởng này vì anh hướng theo các tiêu chuẩn của tôi."
Câu chuyện về động cơ bên trong, về mối liên quan giữa giải thưởng và sự thực hiện công việc tưởng chừng thế là ổn thoả. Nào ngờ, mới đây, tôi biết thêm một quan điểm trái ngược phủ nhận sự tồn tại ngay cái gọi là động cơ bên trong Intrinsic Motivation doesn't Exist, Researcher Says của giáo sư tâm lý học Steve Reiss, trường đại học tiểu bang Ohio, Hoa Kỳ.
Các nhà tâm lý học cho rằng, động cơ nội tâm/ intrinsic motivations là những động cơ hình thành từ bên trong- làm điều gì đó vì bạn muốn thế, trong khi động cơ bên ngoài/ extrinsic motivations mang nghĩa là người ta đang đi tìm kiếm phần thưởng (tiền bạc, điểm tốt trong lớp học, hay một chiếc cúp thể thao,...)
GS Reiss đề nghị không nên có sự phân nhóm các động cơ đa dạng của con người thành động cơ bên trong và động cơ bên ngoài. Ông bất đồng ý kiến nêu trên:
Không có lý do nào để tiền bạc không thể là cái tạo động cơ hiệu quả, hoặc điểm số không tạo động lực cho sinh viên phấn đấu học tập. Rốt cục đó là chuyện khác biệt giữa mọi người; các cá nhân khác nhau biểu hiện động cơ theo những cách thức khác nhau.Reiss phát triển và tiến hành thử nghiệm lý thuyết về động cơ định hình với 16 ước muốn cơ bản hướng dẫn gần như mọi hành vi có ý nghĩa ở con người, bao gồm: quyền lực, tính độc lập, sự tò mò và khả năng chấp nhận.
Theo Reiss, bất kể bạn đồng ý hay không với 16 ước muốn này, thì cũng sẽ không có bất cứ cách gì để giảm thiểu toàn bộ chúng vào hai kiểu loại động cơ bên trong và bên ngoài;hơn nữa, một khi cố gắn kết tất cả động cơ vào 2 dạng, thì những ai ủng hộ động cơ bên trong cũng đang định giá trị bởi việc tuyên bố một số kiểu dạng động cơ này thì tốt hơn số kia.
Ông ví dụ, một số người cho rằng sự thịnh vượng và chủ nghĩa vật chất dẫn đến việc hạ thấp chất lượng hạnh phúc, song chẳng có cơ sở thực sự nào về điều đó cả. Điều khiến người ta hạnh phúc rất khác xa nhau- trong khi một vài cạnh tranh, giành chiến thắng và giàu có là các cội nguồn to lớn nhất của hạnh phúc; thì đối với kẻ khác, càng cảm nhận tính cạnh tranh hoặc việc xã hội hoá/ socicalizing có thể là càng thoả mãn hơn. Vấn đề ở chỗ bạn không thể bảo rằng, một số động cơ, như tiền chẳng hạn, cố hữu thuộc bậc dưới, kém chất lượng.
Một trong những cách định nghĩa động cơ bên trong liên quan đến phương tiện và cứu cánh/ means and ends, kiểu nói rằng động cơ bên trong là làm điều bạn muốn, trong khi động cơ bên ngoài thì làm điều gì đó để đạt được điều khác. Chẳng hạn, một số người bảo là trẻ em chơi bóng chày là động cơ bên trong do bởi niềm vui thú của việc chơi đùa, trong lúc một cầu thủ bóng chày chuyên nghiệp mang động cơ bên ngoài vì tiền và các danh hiệu vô địch.
Nhưng theo giáo sư Reiss, một đứa trẻ chơi bóng chày có thể được thoả mãn nhu cầu luyện tập cơ thể của nó, trong khi cầu thủ chuyên nghiệp thì thoả mãn đủ đầy cho bố mẹ anh ta nhờ đem lại khoảng thu nhập cao cho gia đình. Với trẻ em và cầu thủ chuyên nghiệp, bóng chày là phương tiện hướng đến hai cứu cánh khác biệt...
... Xem ra, đúng như sách vở kinh viện đã gợi ý, động cơ luôn là một lĩnh vực nghiên cứu cực kỳ lý thú, khó khăn và phức tạp.
Nhân tiện, tôi cũng muốn trích dẫn một bài viết trong nước đăng trên tạp chí Tâm lý học mà tôi đã sao chụp vào tháng 5 năm 2003 Cấu trúc động cơ của con người của Tiến sĩ Lê Hương, Viện Tâm lý học Việt Nam.
Theo tác giả, trong cấu trúc động cơ của con người ít nhất có thể có hai thành phần, hai khía cạnh khác nhau: khía cạnh nội dung và khía cạnh lực.
Khía cạnh nội dung phản ánh nội dung của cái mà con người muốn vươn tới, muốn đạt đuợc; nội dung này vừa có tính khái quát vừa có tính cụ thể ,tuỳ thuộc vào các điều kiện khách quan nơi con người đang sống hay đang thực hiện hành động.
Khía cạnh lực của động cơ phản ánh độ mạnh của động cơ, thể hiện ở chỗ: một động cơ nhất định có khả năng thúc đẩy chủ thể thực hiện những hoạt động khác nhau nhằm thoả mãn động cơ đó hay không?...
Bài viết này dựa trên luận điểm của Axeev V. G. về mối quan hệ biện chứng khăng khít giữa khía cạnh nội dung và khía cạnh lực của động cơ.
Sau gần trọn 5 trang giấy in khổ A4, từ hai cấu thành nêu trên của động cơ, tác giả biểu diễn quá trình hình thành động cơ của con người như sau:
Hoạt động- giao tiếp- nhận thức- nội dung động cơ với lực tiềm năng -----> Hoạt động-giao tiếp- tiếp nhận giá trị + các trải nghiệm xúc cảm liên quan tới giá trị của nội dung động cơ đối với nhân cách -----> Nội dung động cơ với lực thúc đẩy có hiệu lực- hoạt động- giao tiếp.
Phân loại: Động cơ, Nghiên cứu
Bài đăng Mới hơn Bài đăng Cũ hơn Trang chủ