Cái tôi

Rất nhiều nhà tâm lý lâm sàng lừng danh đã sử dụng trắc nghiệm vết mực Rorschach/ Rorschach Inkblot Test để khám phá những diễn tiến không thể ngờ tới trong tâm tưởng.

Mặc dù vậy, dư luận vẫn chưa từ bỏ nghi vấn rằng, phải chăng test Rorschach chỉ thực sự là biến thể của thuật chiêm tinh và phép bói bài?

Giới chuyên môn cho là không có trắc nghiệm nhân cách nào chuẩn mực hơn test do nhà tâm thần học Thụy Sĩ Hermann Rorschach tạo ra (tham khảo ở đây).

Vào năm 1917, Rorschach đưa ra ý tưởng sử dụng một tập hợp 10 giọt mực trừu tượng, đối xứng để tìm hiểu xem người ta nhìn thấy những gì.

Với sự mơ hồ của chúng, Rorschach tin là mình đã tạo nên một "môi trường chân không tri giác" chảy vào các khuynh hướng nội tâm của đối tượng trắc nghiệm.

Không chỉ những gì họ thấy (những hình ảnh không lành mạnh, bất thường chẳng hạn), test còn chỉ ra cả cách thức nhìn nhận như thế nào, dù cho người ta bộc lộ cảm xúc hay hướng về màu sắc thông qua hình thể ưa thích; những phản ảnh này làm nổi bật lên phương thức nhận hiểu của đương sự, và qua đó, cho biết họ là ai.

Theo Rorschach, trắc nghiệm này không những chẩn đoán các bệnh tâm thần mà còn cung cấp một bản đồ chi tiết về "vô số sắc thái khác nhau của nhân cách".

Tại Hoa Kỳ, tuy test Rorschach lan toả rộng khắp, song vào thập niên 1960, nó đã bị chỉ trích bởi thiếu sự hỗ trợ về mặt thống kê.

Giới chuyên môn góp phần bổ sung, chuẩn hoá bộ test thú vị và hiệu quả này. Ngày nay, test Rorschach có cơ nằm lặng lẽ ở dòng chú thích cuối trang nếu nhà tâm lý học lừng danh John Exner, vào năm 1974, không giới thiệu một phiên bản hiện đại thông dụng nhất dưới dạng một hệ thống tính điểm ma trận cho trắc nghiệm mang tên Hệ thống nhận hiểu/ Comprehensive System.

Trắc nghiệm này chứa hơn 140 thành tố, gồm một chỉ mục trầm cảm/ Depression Index, một chỉ mục tính vị kỷ quá đáng/ Egocentricity Index và một thang đo tỷ lệ khát vọng/ Aspirational Ratio. Tất cả các nhà nghiên cứu về Rorschach đều tín nhiệm với bộ test của Exner.

Trong bối cảnh pháp lý và lâm sàng trị liệu, các chứng lý từ test Rorschach vẫn còn tỏ ra uy quyền; hệ quả là, nó có thể làm người ta tan hoang cuộc đời hay phải trả chi phí hàng triệu dollars bởi sự thống trị nguy hiểm ngụy khoa học.

Xử lý dữ liệu của hơn 30 công trình nghiên cứu về Rorschach, người ta thấy trắc nghiệm này đã bộc lộ rõ rệt khuynh hướng gán nhãn bệnh tâm thần cho người bình thường.

Người ta đã tìm thấy những kết quả trái ngược nhau liên quan đến hiệu lực của test Rorschach. Một nghiên cứu sớm nhất của Rogers, Knauss, & Hammond (1951) chỉ ra kết quả tiêu cực về cách tính điểm số; Kotkov & Meadow (1953) lại nhận thấy một số gắn kết của ba chỉ số Rorschach (hình thể và màu sắc FC-CF, số lượng câu trả lời R và tỷ lệ hình chi tiết D%) trong quan hệ với trị liệu nhóm, những bệnh nhân giảm thiểu có ý nghĩa trong trị liệu cá nhân sau khi tham gia ít nhất 9 lần nữa.

[Bergin, Allen E., Garfield, Sol L. (1971). Handbook of Psychotherapy and Behavior Change: An Empirical Analysis. John Wiley & Sons, Inc; pp. 279-280].

Từ góc nhìn khác, nhà tâm lý học David Medoff, một trong những người xiển dương, lại cho rằng test Rorschach là thủ tục thông dụng nhất trong lĩnh vực toà án "nó hiện vẫn tràn đầy sức sống, bổ sung thông tin nền tảng cho việc ra các quyết định xét xử và định tội danh."

Công bố lần cuối cùng vào năm 1921, test Rorschach (với 10 tấm card trong tổng số 15 nguyên bản để cắt giảm chi phí và hạn chế, ngăn ngừa lỗi in ấn) tìm thấy chỗ trú ẩn tại Liên bang Soviet, nơi chào đón nồng hậu lý thuyết Phân tâm học của Freud và Jung.

Một trong những tư liệu phân tích sáng giá của test Rorschach là "22 xà lim ở Nuremberg", do nhà tâm thần học Douglas Kelley tiến hành tại phiên toà xét xử những tên cầm đầu Đức quốc xã Nazi năm 1946.

Nhìn vào một vết mực, trùm mật vụ Rudoff Hess thấy "hai người đàn ông đang trò chuyện về tội ác, máu chảy trong trí tưởng họ." Còn Robert Ley, cựu chủ tịch Mặt trận Lao động Đức, nhìn ra một con gấu: "Ông có thể thấy cái đầu, hàm răng và những cái chân cực to. Có bóng tối và những cánh tay kỳ dị; nó thật sống động, biểu hiện chủ nghĩa Bolshevism tràn qua châu Âu."

Từ khi được chấp nhận, dường như test Rorschach trộn lẫn cả chủ nghĩa thần bí và ngụy khoa học; thậm chí, ngay trong số những người hiểu biết về giá trị của test, vẫn tồn tại sự bất đồng khi diễn dịch các trả lời đáp ứng. Có lẽ, các nhà tâm lý lâm sàng vẫn duy trì niềm tin mạnh mẽ rằng, trực giác và kinh nghiệm thực tiễn lâm sàng cung cấp những soi sáng nội tại sâu thẳm hơn là chỉ dựa vào mỗi kiến thức khoa học mà thôi.

Các đệ tử và môn phái của Rorschach nổi lên; mỗi hội, nhóm có thủ lĩnh lôi cuốn riêng của mình. Những năm 1930 là thời kỳ hoàng kim, đến độ người ta hân hoan gọi test Rorschach là "X-quang hiển nhiên của nhân cách" (xem trang này).

Trắc nghiệm này trở thành tiêu chuẩn văn hoá vào năm 1984, khi Andy Warhol thực hiện một loạt các bức tranh vết mực Rorschach.

Là "cụ tổ" của các trắc nghiệm nhân cách thông dụng như MMPI, Myers-Briggs,... test Rorschach được 8/10 nhà tâm lý sử dụng mỗi năm hàng trăm ngàn lần làm công cụ chẩn đoán, người ta trưng cầu đến nó để chứng lý trong các trường hợp giám hộ, giam giữ trẻ em, cáo buộc phạm tội và kiện tụng liên quan đến tổn thương tình cảm.

Sau Chiến tranh Thế giới lần thứ hai, đã có một loạt thách thức thực sự về nền tảng lý thuyết và sự diễn giải của test Rorschach như là các nghiên cứu về những sự tương tác với màu sắc; các cuộc trao đổi và tìm hiểu về ảnh hưởng của thái độ, liên nhân cách và tình huống đối với kết quả trắc nghiệm và sự diễn giải của người ta khi làm test Rorschach...