Cái tôi

[Jamshid Gharajedaghi.(1999). Systems Thinking: Managing Chaos and Complexity. A Platform for Designing Business Architecture. USA: Butterwworth- Heinemann./Tư duy hệ thống: Quản lý hỗn độn và phức hợp. Một cơ sở cho thiết kế kiến trúc kinh doanh. (2005).Chu Tiến Ánh dịch, Phan Đình Diệu giới thiệu. Hà Nội: Nxb. Khoa học Xã hội.]

Một cuốn sách quá hay, nên thật dễ dàng dẹp mọi thứ qua bên để ưu tiên đọc lại lần nữa mà thích thú thụ hưởng nét đẹp xao xuyến gợi hứng cho bài viết liên quan đến tâm lý học khởi từ độ sáng rõ của ngôn từ, chiều sâu suy ngẫm và tầm cao học thức.

Một vài trích đoạn ưng ý.

...Xử lý các biến lượng độc lập là cốt lõi của tư duy phân tích, nó được duy trì nguyên vẹn trong tất cả 3 bối cảnh: vật lý, sinh vật và xã hội... Thực trạng ấy có thể góp phần giải thích vì sao cả một loạt hiện tượng mệnh danh là "đặc tính loại II" (emergent= hợp trội, trỗi dậy) đã bị thản nhiên bỏ qua. Các đặc tính của tình yêu, thành đạt và hạnh phúc đều không thể xử lý bằng cách phân tích được. (tr. 53).

Muốn quán triệt được tính phụ thuộc lẫn nhau phải vận dụng một đường lối tư duy khác hẳn phép tư duy phân tích: việc này đòi hỏi phải có tư duy hệ thống...

Phép phân tích là quá trình tư duy 3 bước. Trước tiên, nó tháo rời đối tượng cần tìm hiểu. Tiếp sau đó, nó cố gắng lý giải ứng xử của những bộ phận đã bị tách biệt riêng rẽ. Sau rốt, nó tìm cách gộp chung nhận thức về những bộ phận để lý giải khối toàn thể.

Tư duy hệ thống vận dụng một quá trình xử lý khác thế. Nó đưa hệ thống vào một môi trường rộng lớn hơn mà hệ thống là một bộ phận, và khảo sát vai trò của hệ thống này thực hiện trong khối toàn thể rộng lớn hơn. (tr.55).

Theo tác giả, phép tiếp cận phân tích đã từng là bất khả xâm phạm về cơ bản suốt bốn trăm năm còn tư duy hệ thống mới trải qua 3 thế hệ thay đổi:

Vận trù học- xử lý những thách đố của tình hình phụ thuộc lẫn nhau trong bối cảnh các hệ cơ giới (mang tính chất quyết định luận); điều khiển học và các hệ thống mở- xử lý những thách đố kép của tình hình phụ thuộc lẫn nhau và sự tự-tổ chức (neg-entropy: entrôpi âm) trong bối cảnh các hệ thống sinh vật hệ sống; thiết kế- đối ứng với bộ ba thách đố bao gồm phụ thuộc lẫn nhau, tự-tổ chức và lựa chọn trong bối cảnh các hệ thống văn hoá-xã hội.

Có 5 nguyên tắc hệ thống: tính chất mở, chủ định, đa chiều, đặc tính hợp trội và phản trực cảm khi cùng nhau hoạt động với tính cách một khối tổng thể tương tác, xác định được những đặc tính và nhận định cốt yếu về ứng xử của một tổ chức coi như một hệ thống đa trí tuệ và có chủ định.
(tr. 81).

Và sau đây là tóm lược của tác giả về tính chủ định:

- Thế giới không vận hành bởi những người đúng, mà bởi những người có thể thuyết phục những người khác rằng họ đúng.

- Lựa chọn có 3 khía cạnh: lý trí (lợi ích bản thân), cảm xúc (kích thích, hấp dẫn) và văn hoá.

- Nếu lựa chọn ý chí là đối nghịch với rủi ro, thì lựa chọn cảm xúc không thế. May rủi là một thuộc tính quan trọng của kích thích và thách đố.

- Những thực tại nằm ngoài phạm vi ấy cứ ở đó mãi chừng nào không ai muốn thách đố chúng.

- Lựa chọn là vấn đề của thẩm quyền và am hiểu, nó bao hàm "quyền lực-được- hành động". Tự do mà không có am hiểu và thẩm quyền là một mệnh đề rỗng tuếch. (tr. 98-tr.99).

...Một sự liên tưởng tức thì về bài báo đã đọc Thought for thinkers (17.2.2006), với dòng khuyến cáo từ kết quả nghiên cứu: khi cảm thấy khó khăn trước các quyết định to tát, hãy ngừng suy nghĩ và đi theo chỉ dẫn của bản năng!

Với các quyết định đơn giản, giáo sư tâm lý Ap Dijkstirhuis của trường Đại học Amsterdam bảo, tốt hơn là nên sử dụng cách tiếp cận lý trí.

Tuy nhiên, ông lưu ý rằng, trong khoảng thời gian nhất định, nhận thức lý trí/ the conscious mind chỉ có thể ghi nhận, đánh giá một vài dữ kiện mà thôi. Còn với các quyết định phức tạp, vô thức/ unconscious tỏ ra làm việc hữu hiệu hơn qua việc cân đong đo đếm các yếu tố rồi dẫn tới một kết luận đủ đầy, đúng đắn.

Khác biệt với những gì S. Freud- cha đẻ của trường phái Phân tâm học- tưởng tượng, các nghiên cứu gần đây chứng thực sự kiện rằng vô thức không chỉ cực kỳ thích ứng mà còn rất sáng suốt nữa.

Gợi ý rút ra từ kết quả một số thực nghiệm tâm lý là với các quyết định phức tạp, bạn càng nỗ lực suy tư và thu góp thông tin xác đáng, càng thêm phản tác dụng. Thay vì đau đầu nhức óc, hãy dành sự bận bịu ấy cho những việc khác và để cho vô thức của bạn xử lý vấn đề lấy.

Tôi nghĩ, vào lúc này lúc khác trong đời sống hàng ngày, mỗi một người chúng ta hầu hết đều ít nhiều trải nghiệm việc đưa ra các quyết định gặp khó khăn hoặc đơn giản ra sao.

Một khi chúng ta biết mình đang quản lý, kiểm soát, tự chịu trách nhiệm với quyết định được đưa ra từ một cảm nhận mang tính thống hợp và toàn thể thì dường như, chúng ta thường cảm thấy hài lòng, thoải mái hoặc nhẹ nhõm hơn trong tâm thế chấp nhận, bất luận tình huống tồi tệ đến đâu xảy đến.