Cái tôi

Trở lên trên là sự thấu cảm của người. Thế còn loài chuột, chúng có sự thấu cảm không?

Jeffrey Mogil và nhóm nghiên cứu của trường đại học McGill, Canada đã chỉ ra bằng chứng đầu tiên về sự thấu cảm giữa những loài động vật có vú trưởng thành, chưa phát triển cao lắm (adult, non-primate mammals), thông qua việc chứng tỏ các con chuột nhạy cảm hơn với sự đau đớn khi nhìn thấy đối tượng cùng hội cùng thuyền trải nghiệm nó.

Theo nhận xét của các nhà chuyên môn không tham gia trong công trình nghiên cứu này, đó là quan điểm ngày càng phổ thông về kiểu đáp ứng cơ bản, tiền nhận thức với các ám hiệu mang tính xã hội có thể xuất hiện ở tất cả các loài có vú (this kind of basic, pre-cognitive response to social cues may be present in all mammals); khẳng định thấu cảm là một năng lực cổ xưa (empathy is an ancient capacity.)

Sự đáp ứng của chuột biểu lộ đau đớn với bạn trong nhóm là ví dụ về sự lây truyền cảm xúc (minh chứng hùng hồn nhất là việc thay phiên nhau ngáp (contagious yawn) ở cả người và hắc tinh tinh (chimpanzees).

Với các động vật bậc cao hơn, sự lây truyền xúc cảm có thể diễn tiến hướng đến các hành vi phức tạp thường liên quan tới thuật ngữ “thấu cảm”, như là khi con người hợp nhất nỗi đau của bạn bè và quyết định giúp đỡ.

Trong nghiên cứu của các nhà khoa học trường McGill, người ta tiêm acid acetic vào mỗi con hoặc cả cặp chuột trưởng thành cùng giới tính là nguyên nhân khiến chúng quặn đau, và để cho chúng quan sát nhau.

Một con chuột bị tiêm quằn quại hơn nếu bạn tình của nó cũng dằn vặt khổ sở, nhưng chỉ khi chuột đã từng sống chung lồng với bạn tình trên 14 ngày.

Quan sát một con chuột khác cũng thấy giảm thiểu sự đáp ứng với nỗi đau. Khi các nhà nghiên cứu tiêm vào chân của cặp chuột tương ứng bằng các liều khác nhau chất gây ra viêm tấy formalin, kết quả cho thấy: con chuột nào có bạn tình ít trải nghiệm đau đớn thì nó cũng có khuynh hướng giảm độ nhạy với cơn đau (được biểu lộ ra qua thời lượng chuột cào cấu chân).

Nghiên cứu còn phát hiện một con chuột quặn đau trở nên nhạy cảm hơn với acid acetic trong khi nhìn thấy bạn chung lồng trải qua các kích thích đau đớn khác nhau-- nóng nảy.

Những kết quả nghiên cứu gợi ý rằng trải nghiệm của chuột nói chung tăng độ nhạy cảm với đau đớn, và không đơn giản bắt chước những gì chúng nhìn thấy.

Nhằm phát hiện xem chuột sử dụng cách gì để giao tiếp với đồng đội cùng hoàn cảnh bị stress, các nhà nghiên cứu dùng các đồ chướng ngại vật lý mang tính hệ thống hóa khiến cho động vật bị điếc hoặc không thể ngửi được.

Họ phát hiện là chuột có vẻ phụ thuộc chủ yếu vào thị giác để tạo ra đáp ứng thấu cảm-- một ngạc nhiên, bởi lâu nay nguời ta vẫn tưởng chuột tín nhiệm chuyện ngửi, cùng với việc phát sóng siêu âm để trông nom kết quả của chúng.

Theo Mogil, có bằng chứng là loài gặm nhấm/ rodents không sử dụng cảm giác thị giác nhiều như là vị khách cuối cùng của chúng ta; tuy thế, điều đó hầu như là bất khả để phá sập các vòng mạch pheromone, mà chuột quen nhận dạng bạn thân thiết từ chốn đầu tiên; vì vậy, các chất pheromone có thể cũng là thứ đáng lưu tâm đầy ý nghĩa về sự thấu cảm/ a significant meditator of empathy.

Tuy không tham gia trong nghiên cứu, song chuyên gia James Harris của trường đại học John Hopkins cho rằng “thấu cảm là một cơ chế tiến hóa nhằm lưu giữ những sự gắn kết xã hội/ an evolutionary mechanism to maintain social cohesions.

Nếu bạn đang phát triển và ở trong một nhóm, bạn càng nhạy cảm với nỗi đau hơn các thành viên khác trong nhóm.” Còn Frans de Waal thuộc đại học Emory và Trung tâm nghiên cứu Quốc gia Động vật nguyên thủy Yerkes, lại nhìn sự thấu cảm mạnh mẽ giữa các cá thể tương tự việc quay trở lại với thời kỳ đầu tiến hóa của việc chăm sóc mẫu tử ở các loài có vú.

Bất luận gì đi nữa, các phát hiện ở chuột vẫn tiếp tục gây tranh cãi ở điểm mấu chốt: định nghĩa về sự thấu cảm. “Nhiều nhà tâm lý học suy nghĩ từ trên xuống dưới (trên bậc thang tiến hóa), do đó sự thấu cảm tương đương với nhận thức phức tạp đòi hỏi phải nội quan/ Lots of psychologists think top-down, hence equate empathy with complex cognition which requires introspection. Trong cái nhìn này, chuột không có sự thấu cảm,” de Waal lưu ý.

Vào năm 2004, các nhà nghiên cứu Anh quốc sử dụng hình ảnh chụp não để định vị trung tâm thấu cảm ở người. Ở đây, bước tiếp theo sẽ là phát hiện các cơ chế ẩn bên dưới hiện tượng ở chuột, theo Mogil và Harris.

Các nhà nghiên cứu “nên tránh tìm kiếm sự chân thành/ altruism ở loài gặm nhấm vì điều đó quá ngớ ngẩn, nhưng các phát hiện này làm chúng ta mở mắt về khả năng của loài gặm nhấm hàm ý những sự tương tác xã hội/ these findings have opened our eyes [about the] abilities of rodents in terms of social interactions,” Mogil nói.

Theo Jaak Panksepp thuộc trường đại học Tiểu bang Washington thì “nếu minh chứng hiệu quả thấu cảm ở chuột là đáng suy tư bởi cùng cơ chế não như thấu cảm ở người, thì sự kiện thực sự quan trọng là mô hình của chúng phản ánh thực tế tiến hóa không ngừng trong một cơ chế hướng đến xã hội giữa các loài động vật có vú/ their model actually reflects evolutionary continuity in a pro-social mechanism among different mammalian species.”

Rốt ráo ra, các nhà nghiên cứu cho rằng, nếu định nghĩa thấu cảm tương xứng với bất kỳ đổi thay nào trong hành vi nhằm đáp ứng các cảm giác lĩnh hội được từ động vật khác, thì vâng, chuột thể hiện sự thấu cảm.

Mô hình thể hiện sự thấu cảm này hơi giống như là biểu diễn lại cảm giác/ sensory replay khi bạn thấy ai đó cảm nhận điều gì và rồi chính bạn cũng cảm nhận về nó, như đã chỉ ra trong việc thay đổi nhạy cảm về đau đớn.

Mặt khác, nếu xác định thấu cảm như là khả năng thu gọn, trừu tượng quan điểm cá thể khác từ dữ liệu cảm giác về chúng, thì điều này không minh chứng có sự thấu cảm ở chuột. Rõ ràng là chuột không thiết lập nổi mức độ trừu tượng này. Chuột không thể, chẳng hạn, cảm nhận thấu hiểu về một con chuột khác từ câu chuyện nó nghe được.

Có vẻ, đôi khi trong khoa học thần kinh, những tranh luận tụt xuống góc độ ngữ nghĩa học/ semantics. Các con khỉ có kỹ thuật/ techonology không? Wow, chúng có thể sử dụng cái que để bắt một con mối mà, điều đó đáng giá đấy chứ? Câu trả lời là có và không, tùy thuộc vào cách ta định nghĩa kỹ thuật.

Vấn đề ở chỗ, bất luận kéo chuyện kỹ thuật tới điểm đầu hay cuối dòng thì mức độ phức hợp ở người mang ý nghĩa sâu sắc, to lớn hơn các loài động vật nguyên thủy, chưa phát triển đến bậc cao nhất. Dù cảm thấy được an ủi, thoải mái về nguồn gốc tiến hóa của bản năng kỹ thuật, thì Homo sapiens vẫn là biểu tượng tiến bộ sáng tỏ.

Điều này cũng tương tự như chuyện chuột và sự thấu cảm. Nếu muốn gọi sự thấu cảm-- theo cách thức chưa phát triển đủ đầy/ in a rudimentary way-- trong chuyện chuột biểu diễn lại cảm giác trước đau đớn của con chuột khác như là sự gắn kết xã hội thì OK, thật hay. Song, điều đó không phủ nhận được sự kiện rằng thấu cảm của người đòi hỏi năng lực trừu tượng và nhận thức phức tạp.

Lời cuối, theo ý kiến của nhà nghiên cứu khoa học Jonathan Balcome, khi chúng ta biết nhiều hơn về đời sống cảm xúc và tinh thần phức tạp của loài chuột (nhắt và cống/ mice & rats) thì theo suy lý logic, cần lượng giá lại mức độ thấu cảm chúng ta dành cho các loại động vật này; vì chúng ta đã khiến chúng phải chịu đựng đớn đau, căng thẳng và làm chúng tử vong trong quy trình thực hiện ở phòng thí nghiệm.