Cái tôi

Sinh viên các trường Đại học và Cao đẳng ở Việt Nam, thường thì ngay từ năm thứ nhất đã được nghe nhắc đến động cơ, trong chương bàn về Nhân cách thuộc giáo trình Tâm lý học Đại cương.

Sách viết rằng, vấn đề động cơ là vấn đề trung tâm trong cấu trúc của nhân cách; và cho biết, các nhà tâm lý học tư sản giải thích nguồn gốc của động cơ chủ yếu trên bình diện sinh vật, coi bản năng là nguồn năng lượng, động lực chủ yếu thúc đẩy con người hoạt động.

Đại diện duy nhất cho quan điểm về động cơ của các nhà tâm lý học Soviet được trích dẫn là X.L. Rubinstein:

"Động cơ là sự quy định về mặt chủ quan hành vi con người bởi thế giới. Sự quy định này được thực hiện gián tiếp bằng quá trình phản ánh động cơ đó."

Theo tác giả cuốn Giáo trình này, có nhiều cách phân loại động cơ: động cơ ham thích và động cơ nghĩa vụ; động cơ quá trình và động cơ kết quả; động cơ gần và động cơ xa; động cơ cá nhân, động cơ xã hội, động cơ công việc,...

Ý cuối cùng trong phần trình bày được dành để chỉ ra các thành phần (là các xu hướng nhân cách: nhu cầu, hứng thú, lý tưởng, thế giới quan, niềm tin) trong hệ thống động cơ nhân cách có quan hệ chi phối lẫn nhau theo những thứ bậc, trong đó có những thành phần giữ vai trò chủ đạo, có thành phần giữ vai trò thứ yếu tùy theo từng hoàn cảnh cụ thể của hoạt động. (Nguyễn Quang Uẩn, 2005, Hà Nội: Nxb. Đại học Sư phạm, tr.112- tr.113).

Trên đây là toàn bộ nội dung trong giáo trình Tâm lý học dành cho sinh viên nước nhà viết về động cơ, một trong những vấn đề cực kỳ lý thú và cũng là lĩnh vực phức tạp nhất của tâm lý học.

Trong việc truy tìm, tra vấn cái gì tạo nên bản chất người, động cơ là chìa khoá dẫn đến một số câu hỏi vô cùng sâu sắc về sự tồn tại của chúng ta; đồng thời, nó cũng bộc lộ khoảng tối trong tâm hồn chúng ta.

Nhân tiện, nếu bạn muốn theo dõi kết quả nghiên cứu về động cơ (Motivation) thì gần đây có một nghiên cứu đăng trên tạp chí Tâm lý học Lâm sàng Anh quốc (The British Journal of Clinical Psychology).

Theo đó, các tác giả đã tích hợp hai lý thuyết Tự quyết định (Self-Determination Theory- SDT) và Phỏng vấn động cơ (Motivational Interviewing- MI).

Giả thuyết cơ bản của công trình nghiên cứu là lý thuyết các yếu tố nhân văn cần thiết (essentially humanistic theories) cho rằng con người ta có sẵn tiềm năng cho sự đổi thay tích cực bên trong chính mình.

Nói cách khác, từ góc độ ứng dụng, nó thừa nhận người ta sẽ lựa chọn các mục tiêu (goals) và hành vi (behaviours) tốt lành (good) đối với họ.

Mục tiêu, dễ suy đoán là xuất phát từ nhu cầu (needs). SDT định hình 3 nhu cầu chính mà con người hay tìm kiếm: năng lực (competence), tự trị (autonomy) và liên kết (relatedness).

Ba nhu cầu vừa nêu đều tốt lành, tích cực, nhân văn.

Và dù STD không cố ép thế giới động cơ chỉ hướng đến 3 nhu cầu trên, song không khó thấy là trong lý thuyết STD, 3 nhu cầu trên đóng vai trò quan trọng nhất. Vậy, liệu chúng có bao quát được mọi thứ? Rồi làm thế nào để thực hiện MI đây?

Xem ra, có vẻ tình hình vẫn lửng lơ con cá vàng: động cơ của chúng ta là gì?