Lý thuyết Con người- Trọng tâm đôi khi-- nhất là ở Việt Nam-- bị chỉ trích vì đã không chú ý đầy đủ đến diễn tiến tâm bệnh lý và những vấn đề chuyên biệt liên quan nổi lên trong trị liệu (therapy).
Hơn nữa, tham vấn Con người- Trọng tâm còn không chỉ định cách điều trị các rối loạn khác nhau, nó tránh sử dụng ngôn ngữ mang tính chẩn đoán. Nhà tham vấn Con người- Trọng tâm nỗ lực để hiểu những xung đột cụ thể của cá nhân thân chủ, hơn là nhìn thân chủ được trình bày như một phân loại rộng lớn hơn (Mearns, 1997: 143 Person- Centred Counselling Training).
Tham vấn Con người - Trọng tâm (Person- centred counselling) có khả năng đóng góp nhiều cho lĩnh vực sức khoẻ tâm thần, nhưng để phát triển tiềm năng của nó trong việc thực hành sức khoẻ tâm thần thì điều bắt buộc là, các nhà tham vấn cần gắng khớp với ngôn ngữ và khung tham chiếu của tâm thần học và sức khoẻ tâm thần.
Điều này không có nghĩa phải chấp nhận hệ thống chẩn đoán y khoa (medical diagnostic system), mà nhà tham vấn học hiểu ngôn ngữ và khả năng truyền thông một cách sáng rõ khái niệm hoá về sự trở ngại của thân chủ theo cách tiếp cận Con người- Trọng tâm.
Đây là phần mở đầu trong loạt bài dẫn luận về việc nhà tham vấn làm thế nào có thể khái niệm hoá tâm bệnh lý (conceptualise psychopathology) theo một đường lối không xoá nhoà, thoả hiệp với các giá trị cơ bản theo hướng tiếp cận Con người- Trọng tâm.
Bước thứ nhất, chúng ta thử tìm hiểu khái niệm về chẩn đoán.
Từ điển thông dụng định nghĩa 'chẩn đoán' (diagnosis) là sự định dạng (identification) bệnh từ việc xem xét (examination) các triệu chứng của nó.
Chuyển dịch ngôn từ y khoa này vào lĩnh vực tâm lý có thể như là 'một sự định dạng vấn đề từ việc xem xét hành vi và kinh nghiệm của người ta.' Điều ấy không quá khác biệt với những gì đang diễn ra với thân chủ trong tiến trình trị liệu.
Chính Carl Rogers cũng quan sát thấy tương tự:Trị liệu cơ bản là sự trải nghiệm về những biểu hiện thiếu hụt theo lối lĩnh hội quá khứ, là sự trải nghiệm cái mới và nhiều cảm nhận chính xác hơn, và sự thừa nhận các mối quan hệ đầy ý nghĩa giữa các cảm nhận ấy.
(Rogers, 1951: 222-3 Client- Centered Therapy).
Theo một nghĩa nào đó, trị liệu là chẩn đoán, và sự chẩn đoán này là tiến trình diễn ra trong kinh nghiệm của thân chủ, hơn là trong trí năng của nhà trị liệu.
Với cách thức này thì nhà trị liệu Thân chủ- Trọng tâm (client- centered therapist) tin cậy vào tính hiệu quả của việc chẩn đoán.
Thật vậy, nhà tham vấn cùng hoà mình với tiến trình chẩn đoán như thế. Nhà tham vấn nhìn thấy cách thân chủ tri nhận bản thân, thế giới riêng, và làm thế nào thân chủ nối kết những sự kiện quá khứ với hoàn cảnh hiện tại cùng khát vọng về tương lai.
Trên tiến trình tham vấn, thân chủ dần phát triển lý thuyết chẩn đoán cá nhân về chính bản thân mình, việc nhà tham vấn cung cấp quan hệ trị liệu đã giúp cho thân chủ sống cởi mở với những trải nghiệm riêng có.
Từ viễn tượng Con người- Trọng tâm này, chẩn đoán là tiến trình cá nhân hoá thông suốt, đem lại những kết quả mang tính duy nhất với mỗi một thân chủ. Nó cũng là tiến trình cả thân chủ và nhà trị liệu cùng cởi mở trước kinh nghiệm của thân chủ (Mearns, 1997: 146 Person- Centred Counselling Training).
Quan niệm về chẩn đoán như thế thì hoàn toàn khác biệt so với những gì dính dấp tới thế giới y khoa- nơi chẩn đoán là sự đánh giá (assessment) của bác sĩ (practitioner) về bệnh nhân (patient). Sự đánh giá chẳng những không mang tính cá nhân hoá riêng biệt mà còn trực tiếp hướng đến sự phân loại, bởi vì các kế hoạch điều trị chủ yếu được khởi phát từ việc tiến hành những kiểu phân loại khác nhau.
Dĩ nhiên, quan niệm chẩn đoán vừa nêu cực kỳ bất hoà với tham vấn Con người- Trọng tâm vốn không hề liên quan chi với sự 'điều trị' ('treatment') các vấn đề hay phân loại chuyên biệt. Thay vào đấy, tham vấn Con người- Trọng tâm đặc trưng ở chỗ tập trung vào mối quan hệ giữa thân chủ và nhà tham vấn.
Nhà tham vấn Con người- Trọng tâm tận tình với thân chủ như là điểm tham chiếu quan yếu, và cự tuyệt mưu cầu kiểm soát hay uy quyền lên thân chủ (Bozarth & Temaner Brodley, 1986 "The core values and theory of the person- centered approach").
Rogers mô tả chẩn đoán như là xung đột trực tiếp với triết lý cơ bản này, đầy tiềm năng tổn hại cho quan hệ trị liệu. Chẩn đoán hàm ý tập trung vào việc lượng giá (evaluation) bề ngoài thân chủ và tạo cho nhà tham vấn tư cách chuyên gia (expert), từ đó có thể xác quyết việc định hướng và mục tiêu của công việc trị liệu (Rogers, 1951).
Sau dự án Wisconsin-- nhằm khám phá khả năng hưởng lợi của các bệnh nhân tâm thần phân liệt mãn tính từ cách tham vấn Thân chủ- Trọng tâm-- Rogers đi đến kết luận rằng, 'bất chấp chuyện chúng ta đang làm việc với những người loạn thần (psychotics), đối tượng phạm pháp bình thường (normal delinquents) hay loạn thần kinh chức năng (neurotics), thì các thành phần thiết yếu nhất cho sự thay đổi mang tính trị liệu thuộc về chất lượng quan hệ (Rogers và cs., 1967: 92 The Therapeutic Relationship and its Impact: A Study of Psychotherapy with Schizophrenics). Chẩn đoán, do đó, không thích hợp (irrelevant) với tiến trình trị liệu.
Việc thảo luận về giá trị và mối nguy hiểm của sự chẩn đoán còn kéo dài sau này:
- Chống lại bất kỳ dạng thức chẩn đoán nào bằng việc khẳng định rằng, chẩn đoán tâm lý (psychodiagnosis) là thiếu chính xác (inaccurate) và không có khả năng nắm bắt (capture) sự phức tạp về bản chất và thế giới nội tâm của người ta (Boy, 1989: 137 Psychodiagnosis: a person- centered perspective);
- không tính đến (take into account) bối cảnh xã hội và văn hoá (Patel & Winston, 1994 Universality of mental illness: assumptions, artefacts and new directions);
- và nhấn mạnh vào những gì là 'bệnh lý' ('pathological') hơn khoẻ mạnh (Kottler & Brown, 1985 Introduction to Therapeutic Counselling).
Rốt ráo ra, chẩn đoán giảm thiểu con người thành một nhãn hiệu (a label).
Dù cách tiếp cận Con người- Trọng tâm có thể sử dụng một cách tiếp cận khác về khái niệm 'chẩn đoán', điều đó không có nghĩa là chúng ta được miễn khỏi việc tăng tiến hiểu biết về ngôn ngữ của những cách tiếp cận khác trong sự xem xét này.
Thân chủ của chúng ta sẽ được hưởng lợi nếu chúng ta có thể khớp nối với những đồng nghiệp sức khoẻ tâm thần khác.
Do đó, điều quan trọng là biết những ý nghĩa thường lệ về các nhãn hiệu chẩn đoán tâm lý. Tuy thế, chúng ta có thể đi xa hơn nữa. Chúng ta thử cân nhắc, xem xem bằng cách nào lý thuyết Con người- Trọng tâm sẽ có thể tiếp cận với những sự mô tả con người đã được chẩn đoán tâm lý xếp loại.
Điều này dẫn chúng ta tìm hiểu về cái nhìn tâm bệnh lý theo cách tiếp cận Con người- Trọng tâm-- là nội dung của bài viết sẽ post vào ngày mai.
[Nguồn: Mearns, 2003, Developing Person- Centred Counselling]
Phân loại: Carl Rogers, Đọc sách, Nghiên cứu, Tham vấn Tâm lý
Bài đăng Mới hơn Bài đăng Cũ hơn Trang chủ