Cái tôi

Trong lý thuyết Nhân cách của mình, Carl Rogers mô tả diễn tiến của tình trạng kém thích nghi tâm lý (psychological malajustment) và thiếu tổ chức (disorganisation) như là công thức lý thuyết áp dụng- với mức độ lớn hoặc bé hơn- cho mỗi một cá nhân (Rogers, 1959: 228 'A theory of therapy, personality and interpersonal relationships, as developed in the client- centered framework').

Nhìn chung, lý thuyết Nhân cách của Rogers gồm các phần chính yếu sau (Rogers, 1989: 244-49 The Carl Rogers Reader):

A. Các tính cách tất nhiên của trẻ nhỏ (Postulated Characteristics of the Human Infant);

B. Sự phát triển cái tôi (The Development of the Self);

C. Nhu cầu được tôn trọng tích cực (The Need for Positive Regard);

D. Sự phát triển nhu cầu tự tôn trọng (self- regard);

E. Sự phát triển các điều kiện tưởng thưởng (conditons of worth);

F. Sự phát triển thiếu thích đáng (incongruence) giữa cái tôi và kinh nghiệm;

G. Sự phát triển không nhất quán (discrepancies) trong hành vi;

H. Kinh nghiệm về sự đe doạ (threat) và tiến trình phòng vệ (defense);

I. Tiến trình của sự suy sụp (breakdown) và thiếu tổ chức (disorganisation);

J. Tiến trình của sự tái thống nhất (reintegration).

Khái niệm cơ bản của lý thuyết này là sự thiếu thích đáng (incongruence) giữa cái tôi (self) và kinh nghiệm (experience) [[phần F.]-- những gì mà chúng ta gọi là 'cái tôi' có thể méo mó đi qua thực tế trải nghiệm của chúng ta về nó.

Nói cách khác, lý thuyết về sự thiếu thích đáng hàm ý tính không nhất quán giữa kinh nghiệm thực tế về cơ thể và hình ảnh cái tôi của cá nhân tới độ như nó biểu hiện kinh nghiệm ấy.

Do đó, một sinh viên có thể trải nghiệm-- ở mức tổng thể hoặc cơ quan-- nỗi sợ trường học và các kỳ thi được tổ chức trên tầng 3 của một toà nhà nào đó, bởi vì những điều này có thể biểu hiện một sự bất tương xứng thiết yếu (fundamental inadequacy) trong anh ta.

Từ khi mà nỗi sợ về sự bất tương xứng như thế bị xem là thiếu hoà hợp với quan niệm của anh ta về bản thân, thì trải nghiệm này được trình bày (theo cách bóp méo) trong nhận thức như nỗi sợ quá đáng (unreasonable fear) cho việc leo lên cầu thang toà nhà ấy, hoặc bất cứ toà nhà nào, và chẳng mấy chốc là nỗi sợ quá đáng băng qua trường đại học mở rộng cửa.

Vì thế, có sự không nhất quán giữa ý nghĩa trải nghiệm qua tình huống như nó biểu lộ ở cơ thể và sự thể hiện mang tính biểu tượng về kinh nghiệm ấy trong nhận thức theo cách không xung đột với hình ảnh anh ta nghĩ về bản thân.

Thừa nhận nỗi sợ về sự bất tương xứng có thể sẽ mâu thuẫn với hình ảnh anh ta lưu giữ về bản thân; song thừa nhận những nỗi sợ khó lý giải nổi (incomprehensible fears) lại không mâu thuẫn với quan niệm cái tôi của anh ta.

Một ví dụ khác. Hễ khi nào cậu con trai duy nhất có dự tính bỏ nhà ra đi là người mẹ lại hình thành những cơn đau ốm mơ hồ. Ước muốn thực sự là nhằm giữ chặt niềm thoả mãn riêng có đối với bà. Tri nhận điều này trong tâm trí có thể sẽ không hoà hợp với hình ảnh bà nắm giữ về bản thân như một người mẹ tốt.

Tuy vậy, đau ốm lại đúng với quan niệm cái tôi của bà, và kinh nghiệm được biểu tượng hoá theo cách bóp méo này. Do đó, một lần nữa, có một sự thiếu thích đáng cơ bản giữa cái tôi đã tri nhận (ở đây là một người mẹ đau ốm cần được quan tâm) và trải nghiệm thực tế (ở đây là chuyện giữ chặt đứa con).

Khi cá nhân không nhận thức những biểu hiện thiếu thích đáng như thế của bản thân mình, thì rồi anh ta rất dễ bị tổn thương (merely vulnerable) trước khả năng lo hãi (anxiety) và lộn xộn, thiếu tổ chức.

Một vài trải nghiệm đôi khi xảy ra quá đột ngột và rõ ràng đến độ không thể nào chối bỏ sự thiếu thích đáng được; đủ khiến người ta có khả năng bị tổn thương như thế.

Nếu cá nhân không nhận thức rõ sự thiếu thích đáng trong chính mình, tất sẽ xảy đến một trạng thái căng thẳng thường biết đến như là cơn lo hãi.

Sự thiếu thích đáng không nhất thiết được tri nhận sắc nét, mạnh mẽ; song đủ để bị xem như là đe doạ (threat) đối với cái tôi mà không có bất kỳ nhận thức nào về nội dung của sự đe doạ đó.

Trong trị liệu, lo hãi thế được xem như là các cách tiếp cận mà cá nhân nhận thức về một vài thành phần trong kinh nghiệm bản thân mâu thuẫn sâu sắc với cái tôi của mình (Rogers, 1989: 222-23 The Carl Rogers Reader.)

Có thể thấy rằng, tác động của sự thiếu thích đáng được tạo ra bởi 'các điều kiện tưởng thưởng' mà chúng ta buộc phải thương lượng.

Các 'uy quyền' ngoại giới (bố mẹ, bạn tình, người phối ngẫu, những giá trị văn hoá, tôn giáo,...) mong đợi nhiều ở chúng ta, và chúng ta sẽ phải tiếp tục cố gắng để nội tâm hoá những cách thức sống này nhằm gìn giữ sự gắn bó (attachment) của chúng ta.

Một cách bình đẳng, chúng ta sẽ phải chối bỏ (deny) hoặc bóp méo (distort) kinh nghiệm bản thân về cái tôi của mình để xuôi theo hướng chúng ta được 'đòi hỏi' là ('supposed' to be).

Do đó, chúng ta bắt đầu tin chúng ta là những gì chúng ta không phải thế và chối bỏ những gì chúng ta là.

Tóm lại, cơ bản đấy là sự thiếu thích đáng mà Rogers nói tới. Sự 'xáo trộn, lo âu' ('disturbance') do tình trạng thiếu thích đáng gây ra cho chúng ta phụ thuộc vào nhiều yếu tố, bao gồm (Mearns, 2003: 105-06 Developing Person- Centred Counselling):

* Bản chất của các điều kiện tưởng thưởng;

* Mức độ thiếu thích đáng;

* Khó khăn chúng ta gặp phải khi duy trì hình ảnh nhất quán một cách hữu lý về bản thân trong tiến trình đối đầu với sự thiếu thích đáng này;

* Bản chất của những rào cản, chống đỡ (protections) chúng ta dựng nên nhằm nỗ lực duy trì hình ảnh nhất quán về cái tôi ấy.

Quan điểm của Rogers về sự lo âu, xáo trộn như một tiến trình hơn là một điều kiện hoặc trạng thái kiên quyết. Khi sự lo âu, xáo trộn như là kết quả của các nỗ lực của chúng ta để thương lượng (negotiate) với sự thiếu thích đáng và những thương lượng này sẽ thay đổi cùng hoàn cảnh sống thì sự lo âu, xáo trộn của chúng ta cũng tuân theo một tiến trình tuần tự.

Xin lưu ý rằng, trên đây chỉ giới thiệu khái niệm cơ bản của Rogers về tâm bệnh lý. Có rất nhiều khái niệm và tiến trình nữa đã được ông mô tả.

Bằng 4 thành phần vừa nêu, chúng ta sẽ xem xét các phân loại chẩn đoán hầu như thông thường nhất; song đòi hỏi nhìn với sự tôn trọng kinh nghiệm của thân chủ để có thể biết chúng được hiểu như thế nào trong lý thuyết Con người - Trọng tâm.

[Ngày 15- 16.12 tới: Rối nhiễu và các vấn đề trong quan hệ trị liệu với thân chủ mắc rối nhiễu]