Cái tôi

...Trong thời kỳ cải cách ruộng đất và tiếp theo đó là cải cách trên lãnh vực công thương nghiệp, bao nhiêu hành vi tình dục "trụy lạc" của cường hào, địa chủ, tư sản bị đem ra đấu tố trước một công chúng tò mò chăm chú.

Trong một cuộc nói chuyện tại trường phổ thông cấp ba (Lý Thường Kiệt/ Hà Nội) vào cuối năm 1957 tôi đã được nghe ông Hoài Thanh "tiết lộ" là bà Thụy An (một nhân vật có dính líu đến vụ Nhân văn-Giai phẩm) thường hay ăn chơi với "bọn" Gia Nã Đại (Gia Nã Đại cùng với Ba Lan và Ấn Độ là ba nước thuộc Ủy ban Kiểm soát Đình chiến Quốc tế theo Hiệp định Genève (1954), là một trong số ít nước phương Tây thời ấy có đại diện tại Việt Nam). "Bọn Nhân văn" đã dùng bà làm "mỹ nhân kế" để "hủ hóa" các văn nghệ sĩ trẻ dại dột như Phùng Quán, Lê Đạt.

Có câu chuyện này mà tôi cứ nhớ hoài. Vào cuối năm 1959 các vị đại diện trung ương Đoàn Thanh niên Lao động đến trường tôi nói chuyện (vẫn là trườmg phổ thông cấp ba Lý Thường Kiệt thân yêu của tôi), báo cáo về sinh hoạt của phái đoàn Việt Nam tại Đại hội Liên hoan Thế giới của thanh niên và sinh viên tổ chức vào tháng 7 năm 1959 tại Wien (thủ đô Áo), một sự kiện được đài thọ và dưới sự chủ đạo của các đảng cộng sản. Họ báo cáo chính thức rằng, để phá hoại đại hội này "bọn đế quốc" đã dùng mọi thủ đoạn thâm độc. Thủ lãnh cáo già Tây Đức Adenauer (tức Thủ tướng Cộng hòa Liên bang Đức, lúc ấy đã trên 80 tuổi) đã gửi sang Wien 2000 gái điếm, cho họ ăn mặc hớ hênh, khiêu gợi để cám dỗ thanh niên, sinh viên tham dự!

Chỉ tỉnh táo tí chút ta có thể nhận ra ngay tính hoang tưởng của những câu chuyện trên (không nhất thiết phải tìm hiểu, suy nghĩ sâu xa như ông Bùi Tín), song tính thực hư không phải là vấn đề tôi muốn đề cập đến ở đây. Điều tôi bận tâm là tôi đã từng tin chắc nịch vào những giai thoại này, hay chính xác hơn là trạng thái tinh thần nào đã chi phối niềm tin của tôi. Mà đâu phải chỉ có tôi, ngày ấy còn là một thằng học trò vừa lớn lên, nhẹ dạ. Ông Bùi Tín, một người từng trải, cũng đã từng tin như thế, và tôi dám quyết là ông Hoài Thanh, các vị ủy viên trung Đoàn Thanh niên Lao động cũng tin vào những điều họ kể. Duy chỉ khác với tôi là những người này, với địa vị của mình, họ còn tham dự vào việc dựng đứng những câu chuyện như thế và – như ta thấy - với một cảm thú đặc biệt. Rõ ràng lý tính đã bị hoang tưởng chiếm ngự, rồi hư biến thành thực, ý muốn là sự thật vậy, và đây là cơ sở của sự đồng cảm giữa tác giả và công chúng, giải thích sự "thành công" của những giai thoại ấy.

Tóm lại: Chúng tôi đã đều là nạn nhân của một sự hoang tưởng tập thể về tình dục, sản phẩm của một xã hội khắc khổ dục tính trong một nhà nước toàn trị thời cực thịnh.

... Cái khó khăn mà người ta đối đầu khi phải định nghĩa sáng tác gợi dục phát xuất từ ý muốn kể lại và tìm hiểu những bí ẩn của cuộc gặp gỡ tình dục, cái nhu cầu vén màn để khám phá cái nhìn ngó và rờ rẫm kẻ khác mang ý nghĩa như thế nào. Georges Bataille đã chỉ cho thấy rằng tính dục là cái làm nên đặc tính của con người. Và không chừng ông rất có lý. Bởi lẽ, trong con người, tất cả đều bị tình dục chi phối: mối tương quan với thế giới bên ngoài, sự ràng buộc với kẻ khác. Vì vậy, tình dục vẫn luôn là trung tâm thắc mắc của con người ngay từ buổi đầu- chỉ cần nghĩ tới các bức phác hoạ trong hang động thời tiền sử, cũng như một vài đoạn trong Cantique des cantiques hoặc Kama Sũtra.

Nhưng có chăng các giới hạn cần phải gìn gữ trong cách phô diễn gợi dục. "Các quyển sách tục tĩu chỉ vô luân bởi lẽ chúng thiếu vắng sự thực", Gustave Flaubert đã viết như thế. Điều đó vốn không xảy ra "như vậy" trong đời sống.

Nhưng mà "điều đó" xảy ra như thế nào trong đời sống? Trong Phénoménologie de la perception (1945), Merleau- Ponty đã giải thích rằng xuyên qua tình dục và ham muốn, mỗi cá nhân chúng ta phải đối đầu cùng lúc với cái kinh nghiệm lệ thuộc (ham muốn kẻ nào có nghĩa là lệ thuộc vào kẻ đó và sự đáp ứng mà kẻ đó đề ra trước sự ham muốn của ta) và cái kinh nghiệm tự trị: đồng thời tùy thuộc vào kẻ khác, con người lại tìm cách chế ngự kẻ đó và biến kẻ đó thành một đối tượng.

Trên quan điểm đó, các tác phẩm gợi dục chỉ làm công việc kể lại sự ham muốn tình dục đã khiến cho mỗi người chúng ta đi tìm gặp kẻ khác; chúng chỉ nói về những thân thể đi tìm kiếm nhau hoặc chống đẩy nhau tùy theo những chuyển động bên trong của đam mê. Một mặt, chúng nói về một thèm khát. Mặt khác, chúng dàn dựng sự buông thả mình: chính trong động tác hành dục mà chủ thể khám phá ra sự hoan lạc trong tận cùng những gì thân mật nhứt và lạ lùng nhứt của nó, và chủ thể chạm tới chiều sâu thăm thẳm của ham muốn và hữu thể của mình...