Cái tôi

Ngày nay, mọi người dễ nhất trí cao về việc sử dụng "5 nét tính cách lớn" ("Big Five") khi nói về ai đó: quan tâm, hướng tới ngoại cảnh (extraversion); hài lòng, sẵn sàng tán thành (agreeableness); tỉ mỉ, chu đáo (conscientiousness); kiên định về mặt cảm xúc (emotional stability); và cởi mở với kinh nghiệm (openess).

Mỗi một nét đo lường tính cách lớn này có thể được chẻ nhỏ hơn, song nhìn chung, sự phân loại này đa phần là những gì chúng ta nghĩ về trạng thái con người.

Khi xem ai đó là "chín chắn" hoặc "khùng điên", "u sầu" hay "liều lĩnh", tức là vô thức chúng ta đang tiến hành đo lường một trong 5 nét tính cách chính và đặt để chúng cùng nhau.

Vậy, thế nào là một nhân cách lành mạnh?

Các nhà tâm lý học không ngừng nghiên cứu câu hỏi quan trọng này; họ thấy ít nhất 2/5 tính cách trên dường như trực tiếp liên quan đến sức khoẻ thể lý và sự trường thọ: kiên định về mặt cảm xúc và tính cẩn thận, chu đáo. Theo thời gian, sự tốt lành gắn bó sâu sắc với sự thay đổi hai nét tính cách này.

Chẳng hạn, thử xem xét nét tính cách kiên định về mặt cảm xúc; hoặc, đối lập với nó, là tình trạng nhiễu tâm (neuroticism)- một khuynh hướng hay lo lắng và suy nghĩ tiêu cực.

Người mắc chứng nhiễu tâm nặng nề không đủ sức kiểm soát căng thẳng tinh thần; họ thường bồn chồn, ủ rũ. Theo nhiều nghiên cứu, những nét tính cách tiêu cực như thế làm tăng cao tỷ lệ tử vong.

Liệu việc kế thừa nét tính cách này là một tuyên án tử hình? Hay người có thiên hướng ấy vẫn thay đổi được định mệnh?

Nhà tâm lý học Daniel Mroczek thuộc đại học Purde (Hoa Kỳ) đã sử dụng một thang đo tiêu chuẩn về chứng nhiễu tâm với 1600 cậu trai trên 12 tuổi, nhằm ghi nhận không chỉ mức độ nhiễu tâm của các đối tượng lúc khởi sự mà cả chuyện theo thời gian họ mắc nhiễu tâm ít hay nhiều. Ông cũng xem xét nguy cơ tử vong ở những người đàn ông nhiễu tâm trên 18 tuổi.

Kết quả khẳng định: những ai theo thời gian càng tăng chứng nhiễu tâm thì đã có sẵn vé vào cửa tử.

Nói cách khác, những người đàn ông mắc chứng nhiễu tâm ở độ tuổi trung niên hoặc lớn hơn thì đã không thể an hưởng khi về già. Họ không ngừng căng thẳng tinh thần, phiền muộn hoặc bực bội, và xu hướng này làm tăng nhanh nguy cơ tử vong- chủ yếu do ung thư và bệnh tim mạch.

Tin đáng mừng là đàn ông có tính khí cáu gắt, bực bội nếu dần biết cách trầm lặng từng tí một thì tỷ lệ sống sót tương tự đàn ông kiên định về mặt cảm xúc.

Nhân tiện, gần đây nhất một dự án có quy mô tầm cỡ đã được thực hiện cho thấy, Big Five hòa hợp với 56 quốc gia đại diện cho 10 khu vực thế giới (khoảng chừng 18.000 đối tượng tham gia). Báo cáo 41 trang này đã trình bày nhiều phân tích chiều sâu.

Dễ suy đoán, trong một nghiên cứu như thế, người ta thường mong đợi những sự khác biệt cơ bản giữa các khu vực, quốc gia qua các yếu tố song thực tế, kết quả thu được biểu lộ tính chất kiên định thật ấn tượng.

Chỉ có sự khác biệt lớn là Đông Á tỏ ra cởi mở hơn hẳn và Nam Phi là khu vực ít cởi mở, so với các khu vực còn lại trên thế giới.

Vậy là, thêm một lần nữa, nghiên cứu xuyên quốc gia, khu vực góp phần nâng cao hiểu biết của chúng ta về sự phong phú và đa dạng của bản sắc người.