Cái tôi

(Bên dưới cánh mũi)

Như từng đề cập, hỏi là một câu chuyện dài bất ngờ đầy thú vị và việc rèn luyện kỹ thuật này không dễ đoán định hồi kết.

Các nhà trị liệu tâm lý hướng theo cách tiếp cận giải quyết vấn đề (de Shazer, 1988) đã thăm dò phương thức thân chủ biết họ cảm thấy tốt hơn, bằng Câu hỏi Huyền nhiệm sau:

Giả định vào một đêm nọ, khi bạn đang ngủ say thì điều huyền nhiệm xảy ra và vấn đề đã được giải quyết. Bạn biết nó ra sao? Đâu là sự khác biệt?

Và tại sao, tại sao chính các nhà trị liệu lại không nêu lên câu hỏi cho chính mình cơ chứ:

Giả định tối nay, trong lúc ngủ say thì điều huyền nhiệm biến bạn thành một nhà trị liệu khá giỏi hơn. Làm thế nào bạn biết nó xảy ra? Những gì bạn muốn lưu ý về sự thay đổi cách thức bạn đang làm việc?

Thực tế, nhiều chuyên gia tham vấn và trị liệu tâm lý thỉnh thoảng tự hỏi bản thân và hỏi cả đồng nghiệp, để rồi nhận được một loạt câu trả lời tương tự thế này:

* Tất cả thân chủ của tôi đều cảm thấy tốt hơn.

* Tôi luôn biết những gì cần làm ở bất kỳ tình huống nảy sinh trong trị liệu.

* Mọi can thiệp tôi tiến hành khi trị liệu sẽ có hiệu lực.

* Nếu gặp một vấn đề thì tôi đủ khả năng phát hiện và xử lý nó.

* Không hề có lời nào của tôi gây rối bời cho thân chủ.

* Tôi luôn luôn trong trạng thái phù hợp mỗi khi thân chủ cần đến tôi.

* Thân chủ sẽ cùng hợp tác với các chiến lược trị liệu tôi đề nghị.

* Các thân chủ sẽ hàm ơn vì sự hỗ trợ mà tôi đã dành riêng cho họ.

* Các thân chủ sẽ không bao giờ thử thao tác với tôi.

* Tôi sẽ không bao giờ cảm thấy hụt hẫng, tức giận hoặc lo sợ xuyên suốt tiến trình trị liệu.

Liên quan vấn đề hỏi han, thực tiễn cũng cho thấy là việc hạn chế, thu hẹp một số đáp ứng bằng câu hỏi mở hay câu hỏi đóng- trong một số trường hợp này khác- có thể là yêu cầu không thích hợp với nhiều nhà trị liệu, song nó xem chừng lại đem đến nhiều hỗ trợ cho thân chủ.

Cân nhắc kiểu câu hỏi mở hay đóng là kỹ năng trị liệu quan trọng thường được nhấn mạnh trong các cuộc hội thảo và sách giáo khoa, song nó hay bị sao lãng khi hành nghề.

Câu hỏi mở cơ bản dùng cho việc thu thập thông tin ("Kể cho tôi biết về thời thơ ấu của cô"), còn câu hỏi đóng thì nhằm làm rõ hơn thông tin được cung cấp ("Có phải cô từng bị lạm dụng hồi bé?").

Các câu hỏi đóng thu hẹp sự lựa chọn; chúng chỉ cho phép số lượng đếm trên đầu ngón tay các đáp ứng (ví dụ, có hoặc không) mà chẳng hề thoát khỏi khung tham chiếu của câu hỏi ("Tôi cảm thấy không thoải mái khi đề cập chuyện đó").

Nhiều thân chủ không thật quả quyết để tránh qua một bên câu hỏi, và cảm thấy áp lực với những thông tin tỏ lộ vội vã (hoặc nói dối) trước những câu hỏi đóng.

Một số nhà trị liệu có thể cảm nhận "câu hỏi đóng thì xấu, câu hỏi mở thì tốt". Họ gắng sử dụng chỉ duy nhất các câu hỏi mở để không hạn chế hay gây áp lực cho thân chủ. Ý định xem chừng đáng vinh danh, song hiệu quả là từ bỏ trách nhiệm đưa ra sự chọn lựa thích hợp giữa các đáp ứng.

Các câu hỏi đóng đem tới cho thân chủ cơ hội thoát khỏi các lựa chọn không cần thiết và chưa tương xứng. Thử xem xét sự khác biệt sau:

* Cô thích lần gặp tới sẽ vào lúc nào?

* Khoảng mấy tuần nữa chúng ta nên gặp nhau lại?

* Cô thích gặp nhau vào ngày 12 hay ngày 17?

Nếu ta thực sự muốn thân chủ chọn sáng thứ Bảy hơn, ngay cả khi ta chỉ làm việc từ thứ Hai đến thứ Sáu, hãy hỏi câu thứ nhất. Nếu ta chỉ có thể sắp xếp được từ ngày 12 đến ngày 17 thì hai câu hỏi đầu khiến thân chủ hụt hẫng ("Làm ơn, tuần tới ạ"; "Xin lỗi, tôi không bố trí được, phải sau tuần tới nữa.")

Các câu hỏi mở nên được dùng khi mọi đáp ứng đều cho phép. Khi ranh giới các đáp ứng tích cực thu hẹp lại, định khung thích hợp bằng một câu hỏi đóng sẽ hỗ trợ nhiều hơn là hạn chế thân chủ.

Dĩ nhiên, lỡ mà các thân chủ đưa ra câu trả lời chưa thực tế lắm thì nhà trị liệu sẽ thương lượng, thoả thuận trở lại với các mục tiêu thực tế, dễ có khả năng hoàn mãn.

Từ trải nghiệm cá nhân, một khi thân chủ nhanh chóng nhất trí muốn gặp lần tới- với thời điểm xác định cụ thể- thì tôi biết câu hỏi của mình đã thực sự hoàn thành nhiệm vụ.

Vì đó là dấu hiệu hứa hẹn cuộc trị liệu tiếp tục sẽ có nhiều cơ may thành công tốt đẹp thêm nữa.