Cái tôi

Nếu vừa xem film Cớm đen xong, tức Edison (2005) hiện đang trình chiếu tại các rạp ở Hà Nội, bạn sẽ biết ngay rằng các câu hỏi được nêu lên đúng lúc đóng vai trò quan trọng như thế nào trong sự phát triển tình tiết cốt truyện, cũng như khó bỏ qua lời kết của bộ film đã nhắc đến giá trị của câu hỏi vẫn còn giấu kín.

Từ góc độ trị liệu tâm lý, việc hỏi cũng luôn trở thành vấn đề kỹ thuật cực kỳ thiết yếu, trực tiếp góp phần bộc lộ trình độ chuyên môn và kinh nghiệm nghề nghiệp; nói cách khác, cứ xem sự lóng nga lóng ngóng và bối rối ghê gớm của kẻ tay mơ trước vô vàn thắc mắc dồn dập của thân chủ, giới quan sát có thể hình dung thật sống động tình huống gần như tê liệt hoàn toàn, thực sự ngớ cả người ra này.

Dù đây là đề tài rất ít được quan tâm tìm hiểu, song cũng đã có nghiên cứu chứng tỏ điều đó được thể hiện ra sao trong trị liệu tâm lý. Bởi thực tế, các câu hỏi của thân chủ luôn làm khởi phát một mức độ lo lắng nhất định cho nhà trị liệu; gì gì, nó khiến nhà trị liệu buộc phải tập trung để đáp ứng thích đáng.

Điều thú vị mà đôi khi nhà trị liệu quên bẵng là, những câu hỏi-- bất ngờ hoặc có thể dự đoán trước- của thân chủ minh chứng hùng hồn cho việc tại sao tồn tại mối quan hệ này: thân chủ có mặt ở đây là để nói về chính bản thân họ.

Trong chương bàn về cách phân tích sự chuyển dịch (transperence) của cuốn sách này cũng đề cập đến một số câu hỏi thân chủ vốn hay thể hiện, bộc bạch.

Dĩ nhiên, một trong những nguyên tắc thông thường là một khi đã hỏi thì cần được trả lời; do đó, nếu không vượt quá ranh giới nghề nghiệp, các nhà trị liệu luôn cố gắng thỏa mãn thắc mắc của thân chủ.

Hàm ý đáng chú ý ở đây: thân chủ có thể hỏi vì rất nhiều lý do khác nhau; việc đáp ứng rốt ráo ra sẽ cực kỳ khó khăn, nếu nhà trị liệu mới tiếp xúc với thân chủ chưa nhiều, không thực sự nắm bắt bối cảnh và chẳng thể đoán nổi cái đã dẫn dắt, làm nảy sinh câu hỏi,...

Chưa nói, liệu thân chủ có đủ cảm thấy an toàn để khám phá những nỗi sợ ẩn sâu bên dưới các câu hỏi?

Nhà trị liệu hiểu biết đến đâu phong cách hài hước, lối nghĩ cách nhìn trong cách đặt câu hỏi của thân chủ để từ đó đáp ứng ngày càng thích đáng và hiệu quả hơn?

Thực tế, các chuyên gia trị liệu chia sẻ về việc hỏi dựa trên nghệ thuật hơn là khoa học trong tiến trình thực hành cụ thể vào những giai đoạn đầu trị liệu; rất nhiều khi, giải pháp tốt nhất là làm điều đó với sự ước chừng và đặt cược.

Vậy, những câu hỏi nào thân chủ thường đặt ra?

@ Thân chủ có thể đơn giản cần thông tin.

@ Thân chủ có thể không muốn tập trung tiêu điểu vào bản thân họ. Câu hỏi vì thế, như là sự phòng vệ chống lại xúc cảm và nỗi sợ hãi.

@ Thông qua câu hỏi, thân chủ đang dự tính thỏa mãn một nhu cầu.

@ Thân chủ có thể đang muốn cân bằng hoặc thay đổi bản chất của mối quan hệ giữa họ với nhà trị liệu.

Feldman, tác giả bài báo dẫn từ đầu (dù theo trường phái Phân tâm học, song nó cũng thích hợp với bất kỳ kiểu trị liệu nào), còn chỉ ra sự khác biệt của những câu hỏi xuất hiện lúc mới bước vào trị liệu và ý định kéo dài thêm tiến trình trị liệu của thân chủ.

Như vậy, đặt câu hỏi và trả lời chúng trong tiến trình trị liệu liên quan sâu sắc đến mối quan hệ giữa nhà trị liệu và thân chủ.

Chắc chắn, blog Cái Tôi sẽ tiếp tục đề tài thú vị này ở một số entry khác nữa.

Ở đây, xin minh họa nguyên tắc "trả lời câu hỏi bằng câu hỏi", qua đoạn trò chuyện rất ngắn sau:

Hai người đang đi cùng nhau dọc hành lang. Một người quay qua hỏi người kia: "... và anh làm gì để sống?". Người kia phản hồi: "Điều gì khiến anh hỏi thế?" "A, tôi biết ngay anh là một nhà tâm lý học!"-- người thứ nhất đáp.