Cái tôi

Gần tháng nay, đèn đường đặt tại ngã ba trước con hẻm nhỏ tôi đang ở trọ được liên tục bật sáng ngày đêm.

Đỏ- vàng- xanh. Là người lội bộ sắp trọn một đời, chưa từng và sẽ không bao giờ sở hữu bất kỳ chiếc xe máy nào (hồi nhỏ đến giờ chỉ phải tập đi xe đạp thôi), đã thành lệ việc tôi giục giã đôi chân vốn rảo cực kỳ nhanh rồi (đồng thời cần quan sát không ngừng diễn biến xung quanh) thì mới kịp bước tới bên kia đường an toàn trước khi đèn chuyển tín hiệu ngừng lại.

Tôi chẳng ngạc nhiên gì, bởi đó là hiện tượng tất yếu xảy ra do lỗi hệ thống-- cảm giác xộc xệch, chắp vá, trêu ngươi hiển hiện sờ sờ trên mỗi khoảnh khắc chuyển di.

Mạnh hơn trạng thái ngỡ ngàng choáng váng là nỗi cuồng nộ bộc phát, nguyên nhân sâu xa vượt trên trình độ chuyên môn kém cỏi khiến tôi đau thắt ngực là thái độ vô cảm của người Nhà nước.

Và hồn nhiên đông đúc những công dân Thủ đô ngàn năm văn hiến- trẻ già đủ cả- ngang ngược lao xe ra, dắt díu dăm ba khách bộ hành tà tà băng ngang qua-- giữa tiếng văng tục, va quệt nhau bốp chát, bóp còi inh ỏi nhặng xị, tranh nhau trườn lên cả vỉa hè để vội vội vàng vàng chạy về đâu đó nửa thực nửa hư.

Quả thật là tức cười khi tự soi mình thấy rờ rỡ hình ảnh khốn khổ khốn nạn của chính đời sống xã hội chúng ta.

Rồi bất mãn lan tràn; rồi gióng chuông báo động; rồi tự ái sợ bị mất mặt, thất thu du lịch, cố bảo vệ cho một hệ giá trị vay mượn tạm bợ, giả tạo và đổ lỗi cho thế hệ trẻ thực dụng, hư hỏng; rồi đau thương tang tóc, không chỉ tai nạn chết người vô duyên vắn số mà còn cả lắm trò dở dơi dở chuột, nội cảm ngoại tình chay- mặn nhiễu nhương phơi bày công khai ở giảng đường, trang báo, góc phố, chiếu nghỉ cầu thang nghèo giàu lẫn lộn,...

Hà Nội những năm 2000... Tôi không ngồi mơ thời dĩ vãng xao xác lá vàng bay trên phố vắng thưa người, leng keng tiếng tàu điện lù đù và những vòng xích xe đạp nhộn nhạo vì thiếu ăn ít mặc.

Tôi đang nhớ tới một chủ đề năm ngoái vẫn còn thời sự.

Và tôi ngẫm nghĩ về một cách thức tiếp cận giao thông an toàn có nguồn gốc từ woonerf-- kiểu đường phố không lề đường (curb-less street) đã xuất hiện ở Netherland từ thập niên 70 của thế kỷ XX.

Hiện ở châu Âu và Hoa Kỳ tiếp tục lập kế hoạch, thiết kế và xây dựng xu hướng đô thị "chia sẻ không gian" ("shared space") hoặc "tâm lý giao thông lắng dịu" ("psychological traffic calming").

Chiến lược chính của các dự án quy hoạch đô thị mới này là xoá nhoà, làm mờ đi ranh giới giữa người đi bộ (pedestrians) và người sử dụng xe máy (automobiles) bằng cách gỡ bỏ các lề đường, vỉa hè (sidewalks), thiết bị giao thông (traffic devices) nhằm hình thành một đường phân giới không gian đô thị đa mục đích (a seamless multi-purpose urban space).

Những người ủng hộ cách tiếp cận này đã gây sốc cho lối nghĩ thông thường khi khẳng định rằng, gỡ bỏ các biển báo trên đường, vỉa hè và đèn tín hiệu giao thông thực sự làm xe cộ chạy chậm lại và an toàn cho người đi bộ.

Không có lối rẽ phải rõ ràng, nên logic kéo theo là, các tay lái mô-tô buộc phải giảm xuống tốc độ đảm bảo an toàn, tia mắt hướng đến người qua đường, xe đạp và các loại xe khác, để rồi chính tự họ ra quyết định chọn lấy một tốc độ chuyển động hợp lý.

Kết hợp kỹ sư giao thông, chuyên gia quy hoạch đô thị và nhà tâm lý học Hành vi, cách thức mới này tạo nên ngôn ngữ thân thể và đời sống xã hội thực sự trên đường phố ("đường phố lễ hội"/ "festival street").

Theo tác giả cuốn sách xuất bản năm ngoái Mental Speedbumps (Những cú va đập tốc độ tâm thần) -David Engwicht- bảo trẻ em đừng chơi đùa trên đường phố thì chỉ tổ củng cố thêm khái niệm rằng đường phố là dành cho ô tô, và do đó, khuyến khích người ta lưu thông ngày càng nhanh.

Song nếu các thành phố thay thế điều ông gọi là "tạo tác giao thông ("traffic artifacts") bằng "tạo tác phòng khách ("living room artifacts") --gồm có con người (people), phong cảnh (landscaping) và đồ đạc đường phố (street furniture)-- thì các lái xe sẽ thôi hứng thú tốc độ và định dạng (identify) bản thân họ thuộc thành phần của phong cảnh xã hội rộng lớn hơn.

Tâm lý giao thông lắng dịu (psychological traffic calming) là sự hiểu biết về các khung tham chiếu tâm trí khác nhau của con người và cách thức họ gắn kết với thời gian, không gian và với đồng loại.

Trong một nghiên cứu đăng trên tạp chí Hiệp hội Quy hoạch Hoa Kỳ (Journal of the American Planning Association) vào mùa hè 2005, tác giả Eric Dumbaugh- trợ lý giáo sư Giao thông tại đại học Texas A & M- thấy rằng, những con đường trồng cây làm vạch phân làn (tree-lined roadways)--phương pháp truyền thống trong thiết kế không gian đô thị-- làm cho các lái xe môtô giảm tốc độ và chạy cẩn thận hơn nhiều.

Phát hiện này đối lập với lý thuyết kỹ thuật giao thông quen biết vốn tin rằng, đường phố rộng rãi thoáng đãng càng tăng cường độ an toàn. Dumbaugh giải thích, trên con đường trồng cây làm vạch phân làn thì mối nguy hiểm, chướng ngại vật là rõ ràng; do đó, các lái xe buộc phải điều chỉnh hành vi đáp ứng.

Và ông cho rằng, trong các nghiên cứu tiếp theo, nên khám phá các khía cạnh tâm lý khi thiết kế đường sá, bởi theo ông, "từ góc độ kỹ sư giao thông, chúng tôi còn biết ít ỏi về hành vi tham gia giao thông trên đường."

Trên đây là bài học bất ngờ của tâm lý học hành vi dành cho việc thiết kế đô thị.

Chúng ta nghe đến nhàm tai cụm từ phổ thông "gia đình- nhà trường- xã hội." Và có vẻ, cái thực sự nối kết chúng lại với nhau một cách sinh động là những con đường.

Vì thế, cách bạn và tôi- chúng ta- ứng xử như thế nào khi đi đường ra phố không những biểu lộ sâu xa bản chất con người mà còn phản ánh cụ thể tình hình biến động của môi trường sống, cũng như sự phát triển văn minh, văn hoá của một đất nước, dân tộc.

Con người và những con đường; đường đời. Tôi nghĩ, tạo nên tâm lý giao thông lắng dịu không đơn thuần thuộc giải pháp kỹ thuật quy hoạch đô thị mà còn là vấn đề của tâm thức mỗi một chủ thể tham gia giao thông trên đường phố hôm nay.

Khi lề đường kết thúc nhiệm vụ lịch sử giao phó (chứ không phải do người ta lấy cả vỉa hè làm nơi sinh sống, buôn bán, thêm đường chạy xe) thì tôi tin, xã hội Việt Nam sẽ hài hoà, bình yên và hạnh phúc hơn-- để người đi bộ có thể thoải mái giữ mạng mà thong dong thả bước qua đường...