Cái tôi

[Rau xanh tạc hình động vật]

Nghe giật tít ra vẻ to tát thế thôi, chứ kỳ thực tôi chỉ muốn lượn quanh mấy quả cà, mắm tép, nhát gừng nhát tỏi,... theo kiểu café pha sẵn, mì ăn liền vội vội gọn gàng.

Nhớ Trung Thu tuổi nào cũng rán bày bánh trái, dọn cỗ trông trăng, cũng xách lồng đèn lung linh chập chờn tắt đỏ ánh nến với đám bạn choai choai, lòng vòng xuống lên trong xóm nhỏ yên bình.

Trẻ con nghèo ở thành phố đi mót lon sữa bò người ta vứt nơi bãi rác, đem về lột giấy bao ngoài và súc rửa sạch sẽ, dùng dao đục ba bốn đường dọc rồi bóp bành nó ra: một cái lồng đèn béo ụ.

Ba ngồi cặm cụi gọt vuốt thanh tre và chị gái dán giấy gương xanh, đỏ rẻ tiền: chiếc đèn ông sao mơ ước thành hình.

Nhá nhem tối, má bảo tới nhà bà Tư bán cau trầu mua thêm mấy cái bánh tráng và ít đậu phụng (lạc); giời ạ, đứng chực sẵn cạnh bếp lửa sực nức mùi kẹo ngầy ngậy thơm, thèm chảy nước miếng nên cứ bốc ăn, mặc kệ hơi nóng bỏng mồm, rụt tay.

... "Ẩm thực", từ Hán-Việt, cùng thuộc 'bộ thực' mang nghĩa gốc là 'thức ăn'; khi dùng với nghĩa 'đem thức ăn cho người khác ăn' thì đọc là "tự".

Sách Kinh Thi bên Tàu: Ẩm chi, tự chi, giáo chi, bối chi (Cho nó uống, cho nó ăn, dạy dỗ nó, khuyên bảo nó).

Phương Tây có cả cụm "Food for thought" gợi nhắc truyền thống Hy Lạp tư duy nhị nguyên: vật chất với tinh thần, thể xác và tâm trí, sức khoẻ kèm bệnh tật, trần tục lẫn siêu việt,...

Chính triết gia Đức F. Nietzsche tuyên bố trong cuốn Ecce Homo (Tôi là ai. Phạm Công Thiện chuyển ngữ. Sàigòn: Nxb. Phạm Hoàng, 1969, tr. 79- tr. 81), viết vào năm 1888:

Thực ra có một vấn đề tôi chú tâm nhiều hơn cả, "sự cứu rỗi của nhân loại" lại tuỳ thuộc vào vấn đề ấy hơn thị hiếu cầu kỳ của bất cứ nhà thần học nào khác: đó là vấn đề dinh dưỡng. Theo lối sử dụng ngôn ngữ thông thường, mình có thể đặt phương thức như vầy: "làm thế nào các ngài, sống ở đời, phải ăn uống để có được tối đa sức khoẻ, đức tính tu my cao cường, virtù, theo điệu thời Phục Hưng, đức tính mà không có thứ nọc đạo đức luân lý (von moralinfreier Tugend)?"

Những kinh nghiệm của tôi trong vấn đề này quả là tệ hại khôn cùng, tôi rất ngạc nhiên rằng tôi biết được vấn đề này quá trễ nãi, tôi học được "lý lẽ" quá muộn về những kinh nghiệm này. Chỉ có sự vô giá trị triệt để của nền giáo dục Đức quốc chúng ta - tính cách "duy tâm lý niệm" của nó- mới giải thích được cho tôi thấy rõ lý do tại sao ở điểm này tôi quá chậm tiến đến độ như thánh không bằng. "Nền giáo dục" này ngay từ đầu dạy mình bỏ quên những thực tại và theo đuổi những mục đích gọi là "lý tưởng"- một nền "giáo dục cổ điển" chẳng hạn- làm như ngay từ đầu có thể kết hợp dễ dàng "cổ điển" và "Đức quốc" chỉ trong một ý niệm đơn độc thôi!

Ngược về đất nước mình. Lật giở Connaissance du Việt-Nam (Hiểu biết Việt Nam) của hai nhà khoa học Pháp Pierre Huard và Maurice Durand của Trường Viễn Đông Bác Cổ (Hanoi: Ecole Francaise D'Extrême- Orient, 1954, tr.188); trong mục Ngũ cốc (Céréales) thuộc chương Ẩm thực (Aliments et Boissons), thấy đưa nguyên văn tiếng Việt một câu ca dao:

Trời còn đây, đất còn đây, còn ao rau muống, còn đầy chum tương.

Loại rau cỏ thuộc họ thuỷ sinh này được đánh giá là rất quan trọng, như một thức ăn cơ bản, sau gạo (tám thơm) và nếp (xôi lạc, xôi vừng, xôi đậu, xôi đậu đen,...).

Đến phần thực phẩm có nguồn gốc động vật, ngoài cà cuống, bánh chưng, bánh cuốn, (bún) thang, các loại nước mắm (tôm, cua, cá, tép,...), hai tác giả ngoại quốc nhắc tới thịt lợn và cho biết, mỗi người dân ở miền Nam tiêu thụ khoảng 40g thịt lợn mỗi ngày, với một nền chăn nuôi lợn theo tỷ lệ 1 con lợn/ 3 người.

Và họ viết về thịt chó, liền kề thịt trâu chẳng xem là thức ăn chính yếu- trừ dịp ngoại lệ- vì con trâu giữ vai trò to lớn trong nông nghiệp :

Thịt chó không phải món dùng hàng ngày như thịt lợn. Nó được xem là một thứ ăn tham, dính dấp ít nhiều với sự đồi bại. Các thầy tu bị cấm cản tuyệt đối dùng nó, và nguời ta không có quyền can thiệp nội bộ nhà chùa, dù họ được chén thịt chó vào ngày không cấm kỵ (sau mồng Một) kèm tỏi và riềng.

Chó, nghĩa đen, còn có giá trị hơn thế nữa.

(Le viande de chien n'est pas, comme celle du porc, une nourriture habituelle. C'est une sorte de gourmandise à laquelle s'attche comme une légère idées de dépravation. Elle est formellement interdite aux bonzes et l'on ne doit pas pénétrer dans une pagode bouddhique si l'on a mangé dans la journée du chien, de lail ou de l'oignon.

Les chiens à langue noire sont les plus estimés.)

Hương vị Nam Định (Đặng Hồng Nam chủ biên và tuyển chọn, Hà Nội: Nxb. Phụ Nữ, 2002) miêu tả các món ăn dân dã, chắc chắn không thể bỏ qua đặc sản "cầy tơ bảy món" và phở- thương hiệu, quốc hồn quốc tuý tự hào hồ hởi quảng cáo khắp nơi.

Ở đây, chỉ trích dẫn đoạn bình về cá rô và rau muống:

Con cá rô ngon nhất vào tháng Chín. Có người bảo: "Cá rô tháng Chín nàng dâu nhịn cho mẹ chồng ăn." Tôi thường nghe nói: "Rau muống tháng Chín, nàng dâu nhịn cho mẹ chồng ăn." Câu này có hai nghĩa, rau muống vào kỳ cuối mùa, ít, nên nàng dâu phải nhường cho mẹ chồng. Nhưng cũng có nghĩa rau muống kỳ này đã khô, cứng, không ngon nữa nên nàng dâu đùn đẩy cho mẹ chồng. (tr.16)

... Chủ biên kết thúc bài "đinh" Ẩm thực và quê hương này:

Đồng đất quê mình kể cũng hơi lạ. Trời không nóng lắm mà cứ bức chảy mỡ ra, trời không rét lắm mà cứ buốt thấu tận xương tủy, đương giữa mùa đông mà nhiều khi phải bật quạt, đã sang mùa hè mà còn có thể mặc áo bông, cây cối quanh năm xanh tốt mà thường thứ gì cũng chỉ bé tẻo bé teo. Từ quả ớt, quả chanh, củ hành, củ tỏi, quả na, quả táo cho đến con gà, con vịt, con ngan, con cua, con ốc, con hến đều thế. Hoá ra là những thứ cây thứ con ở ta lớn lên cũng nhọc nhằn như cuộc sống những nguời nông dân mình vậy, cho nên hương vị của chúng càng nặng đầy và không đơn chiều.

Yêu những thức ăn của quê hương cũng là yêu đất trời của quê hương ta vậy. (tr.36- tr.37)

Tuy xa địa lý song thời gian gần hơn, qua thực nghiệm, các chuyên gia dinh dưỡng Hoa Kỳ kết luận rằng, lối ăn uống lọc lựa kỹ càng chủ yếu do thành kiến sẵn trước chứ không thực sự là vấn đề sở thích; và họ tuyên bố: cái quyết định tính phổ thông của một món ăn chẳng phải ở các thành phần an toàn hay nguy cơ, mà nó phụ thuộc việc có nhào trộn thật ngon tuyệt giữa mùi vị và cách trưng bày món ăn hay không.

Một ý tưởng khác xem ra cũng dễ tìm thấy điểm tương đồng: thoải mái ăn tạp; bởi nhờ chế độ dinh dưỡng phong phú, đa dạng sẽ góp phần hạn chế chất đơn điệu của văn hoá trong đời sống cộng đồng.

Thiền sư Osho thì bảo (The Inner Journey/ Hành trình Nội tại. Chánh Tín dịch, 2003, tr.62):

Ở mức độ cơ thể, thực phẩm phù hợp thì phải lành mạnh, không có tính kích thích và không nóng nảy; ở mức độ tâm lý, tâm trí ta phải trong trạng thái hạnh phúc, biết ơn và vui vẻ; và trên mức độ linh hồn, ta nên có một tình cảm về sự tri ân, biết ơn.

... Thời tiết xem chừng trắc trở, gian nan. Hà Nội âm u, mưa rơi đỏng đảnh; rằm đêm nay dễ lại không thấy chị Hằng Nga tươi xinh; dù huyền tích vẫn thầm ghi dấu tâm khảm trẻ thơ về thỏ trắng (ngọc thỏ), "con cóc là cậu ông trời" (thiềm thử), chú Cuội, Nguyệt lão.

Dĩ nhiên, Trung Thu ấn tượng với dân Á Đông; vì mặt trăng tròn trịa đêm rằm tháng Tám chính là biểu tượng phục thù ban sơ của tính âm, trong cuộc chiến miên viễn chống lại tính dương.

Trung Thu còn là khoảnh khắc của những đôi lứa quấn quýt hứa hôn và vợ chồng viên mãn, nên linh đình tiệc tùng, thưởng thức bánh mang hình mặt trăng, bánh thập cẩm mà nghe trống đánh vui tai, bốn mắt ngất ngây tình nồng lâng lâng ngắm đèn kéo quân, cười nắc nẻ trò múa lân, rước sư tử,...

Và Trung Thu sâu xa luôn luôn ưu tiên thuộc về, dành trọn cho bé con. Trăng vẫn muôn đời là nguyệt của vạn đại. Thời buổi khác xưa, xin người lớn đừng tỉ mẩn so sánh tháng năm khổ cực, thiếu thốn này nọ khiến lòng chợt bâng khuâng, làm trẻ thơ chạnh buồn vu vơ.

Nietzsche từng nhận xét: Tất cả những thành kiến xuất phát từ ruột.

Thói quen dùng một số thức ăn gây hậu quả biếng lười hệ tiêu hoá, cộng với tật ngồi lỳ ngại vận động, quanh quẩn công sở, phòng ốc, xó nhà và đủ món tẩm bổ, phục hồi sinh lực cứ đều đặn củng cố mỗi ngày đã đồng loạt làm tan loãng mơ hồ, tăng dần nghi hoặc về một đêm Trung Thu sáng trong như giấc mơ khát khao trọn vẹn đời người.

[Nghệ thuật làm bánh của người Nga]