Cái tôi

Như thể tuyệt đối chẳng hề có bất cứ sự kiện gây xôn xao gì vừa xảy ra chưa lâu, một ngày bình thường, yên ả, tí chút hơi lạnh mang mang đêm thu Hà Nội.

Thực tế thì ba, bốn ngày nay-- do Dân trí khơi mào chuyển tải--, 'Vàng Anh'- Hoàng Thùy Linh là từ khóa quyến rũ kiếm tìm thông tin nóng bỏng nhất trên mạng; trở thành chủ đề thu hút công luận cao độ, thể hiện cả sự thuyết phục, 'vận động hành lang' (lobby) dính dấp tiền bạc lẫn quyền lực thật tinh tế và lộ liễu, cũng như thúc đẩy thói tật chửi rủa tràn lan; đồng thời, hình ảnh về cô sinh viên Đại học năm thứ nhất còn tạo ấn tượng rờ rỡ khó phai cho lý thuyết điểm bùng phát (the Tipping point) của Malcolm Gladwell: biểu tượng trào lưu tình dục nước đôi mập mờ của lứa tuổi mới lớn ở đất nước Việt Nam thời kỳ đang phát triển.


@ Nhật ký của Thùy Trâm (Đặng) & 'Vàng Anh'-Thùy Linh (Hoàng) đều được viết vào độ tuổi hoa niên

Dẫu là một sự kiện để lại nhiều hệ quả nặng nề và sâu xa về mặt văn hóa- xã hội, song chắc chắn cỡ chừng một năm nữa thôi thì cả khổ chủ lẫn kẻ gây rối, hoặc bất cứ ai nghĩ mình bị tác động, đều cũng sẽ khó mà nhớ nổi điều gì đang xảy ra ồn ã vào ngày hôm nay với đủ thứ "hỉ, nộ, ái, ố" bám riết cõi lòng đến vậy.

Dư luận xôn xao dòm ngó, tỏ thái độ văng tục cay cú hết sức mê mải, liên tưởng linh hoạt ngay hình ảnh này vụt nhớ tới liền bài thơ nọ, đặt nghi vấn, thử lý giải, đưa ra phán quyết chắc nịch,...

Mỗi thời mỗi khác; quan niệm đạo đức, lối sống riêng- chung; nhân cách và ứng xử văn hóa không hề bất biến mà chuyển dịch thích hợp theo đà quay của lịch sử.

Trong bối cảnh đương đại Việt Nam, thói tật chửi rủa tràn lan trên cộng đồng blogger mạng lưới điểm toàn cầu-- như một chuyên gia chỉ ra-- chứa đựng quyền năng xúc cảm kỳ cục vốn hiện diện ở tất cả ngôn từ cấm đoán thuộc mọi nền văn hóa, có gắn kết sâu thẳm với các bộ phận não cũ của con người.

Chửi rủa không chỉ thu hút mối quan tâm của các nhà khoa học nhận thức vì các ứng dụng đời thường của nó. Thực sự, chửi rủa giữ một nơi chốn đặc biệt trong bộ não do sự tổn thương thần kinh làm ảnh hưởng đến năng lực ngôn ngữ.

Với hầu hết mọi người, ngôn ngữ đa phần nằm ở bán cầu não trái và chính việc phá hủy rộng rãi vùng não này dễ khiến sự thiếu hụt ngôn ngữ trở nên cực kỳ trầm trọng, đủ gây ra tính bất khả cho cả thao tác diễn đạt và hiểu biết ngôn ngữ-- một trạng thái được gọi là "mất ngôn ngữ toàn bộ" ('global aphasia').

Tuy thế, những bệnh nhân mắc chứng thiếu hụt ngôn ngữ trầm trọng này lại có thể chửi tục ghê gớm.

Chửi tục xem chừng liên kết nhiều hơn với bán cầu não phải, chủ yếu như những từ thấm đẫm xúc cảm và dựa vào mạng lưới cảm xúc bên phía bán cầu não phải.

Dĩ nhiên, tác giả Pinker chứng tỏ mối quan tâm bao quát của ngôn ngữ; ông chia sẻ không chỉ nền tảng thần kinh của việc chửi tục mà cả vị trí kỳ cục nó nắm giữ trong nền văn hóa, cũng như cho thấy việc chửi tục tỏ lộ tự thân cấu trúc ngôn ngữ:

Khi sử dụng đúng đắn, chửi rủa có thể là sự mô tả vui nhộn, chua cay, huyền hoặc. Hơn bất cứ hình thức ngôn ngữ nào khác, chửi rủa bổ sung năng lực biểu đạt của chúng ta đầy đủ nhất: quyền lực của tổ hợp cú pháp; sức gợi của ẩn dụ; sự khoan khoái thích thú lặp lại phụ âm đầu, cái đo lường và nhịp điệu; và những cách chuyển đổi xúc cảm trong thái độ- có thể nghĩ tới hoặc không ngờ lại tưởng tượng ra được.

Sự chửi rủa xâm nhập toàn diện bộ não: trái và phải, cao và thấp, cũ xưa và mới mẻ. Shakespeare-- không hề xa lạ với vẻ trần tục của ngôn ngữ, đã cho nhân vật Caliban nói về đặc trưng giống người khi mớm lời: 'Anh dạy tôi ngôn ngữ, và tôi biết tai họa như thế nào khi chưa tận dụng được bổ ích của nó.'

(ảnh: Angles's Blog)

Quay về vụ việc đang xảy ra, có rất nhiều ví dụ minh họa cho sự chửi rủa: "Nhatkyvanganhthoi"; "Cả nước bên em quanh giường nệm trắng"; "ngây thơ lơ tơ mơ con gà mái mơ"; "Khốn nạn cái thân gái, đã không còn tý hơi sức nào vẫn phải ra màn đóng nốt cái kiếp Kép Tư Bền"; "Vàng Anh: nước mắt đã rơi sau nhiều thứ nước đã rơi trước đó",... Chưa nói, còn có cả vidéo hát rap.


@ Truyền thông- sự thuyết phục tinh tế và cuộc "vận động hành lang" thật lộ liễu

Đột ngột vắng bặt và biến mất tăm hơi hàng loạt tin tức sục sôi liên quan đến nữ diễn viên chính xinh đẹp, ngoan hiền, giỏi giang trong bộ film truyền hình nhiều tập Nhật ký Vàng Anh (NKVA, phần 2) mà "đối tượng NKVA hướng tới là lứa tuổi học trò, cụ thể là học sinh cấp 3."

Là con người, chúng ta tin rằng mình vô tư miễn nhiễm khỏi các dự định rõ ràng trong ý kiến thuyết phục của ai đó với bản thân. Chúng ta cười cợt trước những quảng cáo tào lao, vô lối về xe hơi, dầu gội đầu, xà phòng tắm, đồ ăn thức uống,... trên TV.

Song, câu hỏi vẫn cứ nổi rõ mồn một... Nếu sự thuyết phục không xảy ra được thì tại sao chúng ta lại mắc lỡm ít nhiều vào các quảng cáo thương mại trên TV, nghe lời các nhân viên đại lý, trình dược viên,...?

Bởi vì, không thể chối bỏ là sự thuyết phục ứng hợp, ngay cả khi chúng ta tin rằng mình hoàn toàn miễn nhiễm khỏi tác động của nó.

Một bài báo thú vị về vấn đề thuyết phục và sự "vận động hành lang":

Tôi gọi cho GS. Tâm lý Đại học Yale John A. Bargh-- người nghiên cứu ảnh hưởng vô thức lên hành vi-- nhờ xem xét chi tiết vụ yến tiệc của tôi. Liệu ông ấy nghĩ rằng tôi bị khống chế bởi trải nghiệm này? "Tất nhiên, đúng thế;" ông ấy nói. "Cô hầu như đã mắc phải rồi. Và cô có thể không nhận ra điều đó."

Chìa khóa cơ bản trong nghệ thuật thuyết phục tinh tế, GS. Bargh cho hay, là sự 'có qua có lại': cho ai đó một trải nghiệm thú vị hoặc món quà để rồi tự họ cảm thấy trách nhiệm không thể cưỡng nổi trong việc đáp trả ân huệ nhận được.

Tính chuẩn mực của sự 'có qua có lại' tìm thấy ở mọi nền văn hóa, và giá trị của món quà tặng thì không thích đáng: một tách café lại tạo ra hiệu quả tương xứng với một chuyến đi phung phí, ăn chơi nhảy múa.

Một công cụ khác là tạo nên tình bằng hữu và sự gắn bó với nhau-- chắc chắn rằng, một quan hệ sẽ thêm phần củng cố bền vững khi bạn trải qua quãng thời gian thực sự cùng ai đó, đặc biệt ở một nơi xa lạ mà bạn phải phụ thuộc vào họ.

......

Emily Pronin, trợ lý GS. Tâm lý học trường Princeton- nghiên cứu vấn đề định kiến trong tâm trí con người-, bảo với tôi rằng, bà ấy và những người khác đã phát hiện thấy rằng, dù chúng ta nhanh chóng nhận ra điểm mù định kiến nơi người khác, song sự định kiến của chính bản thân mình lại hầu như thao tác chủ yếu ở tầng bậc vô thức. Bà Pronin gọi nó là "điểm mù định kiến" ("bias blind spot').

Với chuyện Vàng Anh (chim)-Hoàng Thùy Linh, sự thuyết phục và dàn xếp bên lề có vẻ hướng theo lộ trình kín kẽ kèm kịch bản phân vai thật tinh vi và lộ liễu.

Câu hỏi thực sự là, nếu biết rằng chúng ta đang bị tác động (hoặc ai đó đang gắng tác động đến chúng ta) thì tại sao chúng ta lại không thể đơn giản là hành động chống lại? Tại sao chúng ta phải bị tác động ngay cả khi không hề muốn? Lẽ nào sự tự do ý chí không tồn tại?


@ Yến Vi + Thùy Linh = Vi Thùy Linh ("Em vén áo lên để cho anh tràn tinh khôi và mãnh liệt")

Kinh nghiệm sống mách bảo với mỗi người chúng ta là phải tìm hiểu động cơ, tìm ra lợi ích nào chi phối, ẩn dưới hành vi của ai đó.

Kết cục hành vi, vì thế, là theo tiến trình.

Dư luận mấy ngày qua, có vẻ dễ đi đến điểm tán đồng về tính nhân quả trong những gì Vàng Anh- Hoàng Thùy Linh đang phải gặt hái, đương đầu.

Nhìn từ lý thuyết về "điểm bùng phát" của nhà tâm lý học Malcolm Gladwell đã dẫn trên, ta thấy sự hội tụ minh họa của ba yếu tố căn cốt tạo nên một đại dịch bất kỳ (làn sóng tội phạm, thời trang, tin đồn thổi,...): virus mang mầm bệnh, tác nhân truyền virus, và môi trường phát tán đi kèm.

Tuân theo quy luật từ không đến có, manh nha rất mỏng mảnh, yếu ớt; chất keo kết dính giữa chúng và quyền lực, sức mạnh của hoàn cảnh, môi trường-- ba thành phần này tương tác để tạo ra một đại dịch khá mới mẻ, mang chất cách tân trong đời sống Việt: trào lưu tình dục của tuổi mới lớn.

Những vấn đề gay cấn thuộc lĩnh vực pháp luật, quản lý, tự do ngôn luận và quyền riêng tư dính với blog, cũng như sự tồn tại của vô số sản phẩm film, ảnh, truyện liên quan đến hoạt động tình dục ê hề các kiểu dạng, loại hình trên mạng.

Vàng Anh- Hoàng Thùy Linh, diễn viên chính tỏa sáng bất ngờ, thu hút sự theo dõi hàng đêm của khán giả bộ film truyền hình nhiều tập Nhật ký Vàng Anh phát trên VTV3; được lứa tuổi 8X, 9X rất hâm mộ, đặc biệt là các em học sinh phổ thông, và ít nhiều đã trở thành chân dung, thần tượng của giới trẻ học đường đang trong thời điểm lựa chọn, kiếm tìm một hình mẫu phù hợp.

Và đoạn băng hình làm tình với một người con trai tự quay của Vàng Anh- Thùy Linh tung ra đã thúc đẩy sự việc đạt đến đỉnh điểm; một mặt, nó tức thì làm dư luận chỉ trích gay gắt, bộc lộ nhiều quan điểm đạo đức giả, không ít bạn trẻ đồng trang lứa với Thùy Linh tự xếp mình vào diện thức thời, biết "chia sẻ", kêu gọi "cảm thông, bao dung"; đồng thời mặt khác, nó vô hình trung dấn thêm một bước ngoặt thực sự mạnh mẽ, cổ vũ nhiệt tình cho trào lưu tình dục ở lứa tuổi mới lớn tại Việt Nam.


Lời cuối, đây là phát biểu của Karl Marx trích từ một bài báo triết lý dễ thương:

Hàng hóa đầu tiên được nhìn nhận như cái gì thật vô cùng rõ ràng, nhỏ nhặt.

Song, chính sự phân tích về nó lại chỉ ra một điều cực kỳ lạ lẫm, được tìm thấy trong vô số thứ siêu hình vi tế và thần học những năm của thập niên 90.