Cái tôi

A dua - khía cạnh tiêu cực của tính khuôn phép và sự hoà hợp (conformism/ conformity)- đã được giới nghiên cứu tâm lý học chú ý từ lâu, gợi nhớ thực nghiệm nổi tiếng của Solomon Asch thực hiện từ những năm 1950.

Mới hơn tuần nay, tại Việt Nam, thói a dua ấy lại mang sắc thái tân kỳ khi sử dụng mạng lưới điểm toàn cầu (Internet) và các phương tiện truyền thông hiện đại để tấn công tới tấp đối tượng:

"Bom" blog Bé Crys với trên 4000 phản hồi trong vòng mấy ngày; truy tìm rồi công bố số điện thoại, địa chỉ nhà riêng, hình ảnh và tên thật của người gây phẫn uất cho họ-- với những lời hăm doạ, khủng bố điên cuồng.

Vài tờ báo viết và điện tử, đài VTV2 trong nước cũng nhảy vào cuộc, định danh mơ hồ blog bẩn nhằm mục đích định hướng dư luận, bằng giọng điệu và cách tiếp cận vừa phiến diện vừa lỗ chỗ.

Tâm lý học đám đông (mob psychology, crow psychology, group mentality) chỉ ra rằng, các cá nhân có xu hướng hành xử theo cách thức khác biệt như một bộ phận của nhóm; các thành viên của nhóm thiên về những lối hành động khiến họ tin là phi đạo đức hoặc bất công nếu mình kiểm soát hành vi của bản thân. Là thành viên của một nhóm dung thứ cá nhân chiều theo sự quy tội, trách nhiệm, cách lý giải và/ hoặc sự đánh giá của nhóm.

Xét trên tiến trình nhóm, a dua có thể được hiểu như là sự ưng thuận tiêu chuẩn, niềm tin của nhóm khiến cá nhân mỗi thành viên thay đổi nét tính cách, thái độ hoặc hành vi.

Câu chuyện săn đuổi trên mạng (Chinese call Internet hunting) một sinh viên có quan hệ tình ái bất chính bên nước bạn Trung Quốc là ví dụ sinh động một cách tàn ác: bầy đàn trực tuyến và những người sử dụng mạng xa lạ giấu tên, nhân danh sự phục hồi danh dự cho một người chồng bị cắm sừng.

Dưới áp lực và sức ép của nhóm, sự a dua càng tăng cao khi các cá nhân được phép hoạt động công khai dưới vỏ bọc an toàn trong không gian ảo. Thiếu một sự tỉnh thức về nhiệm vụ và giá trị bản thân, tính chất phản ứng a dua của các Netizen càng có thể tạo nên nhiều biểu hiện phức tạp và để lại bao tác hại khôn lường.

Theo dòng thời sự về hiện tượng a dua trên mạng, cá nhân tôi, cảm thấy thật bất ngờ và thú vị khi phát hiện ra bài báo chứng thực tính a dua của chính cộng đồng các nhà tâm lý học xã hội- qua cách phổ biến diễn giải sai lầm về thực nghiệm của Asch:

Các thực nghiệm (của Asch) cung cấp bằng chứng tin cậy về khuynh hướng của người ta để kể sự thật, mặc cho tha nhân không làm thế. Chúng cũng cung cấp bằng chứng quan trọng về mối quan tâm của con người với tha nhân và với các quan điểm của họ.

Tuy thế, các nghiên cứu hầu như chưa bao giờ mô tả những vấn đề ấy mà chúng thường trình bày "một trong những minh hoạ đầy kịch tính về sự a dua, về sự mù quáng chạy theo nhóm, thậm chí cá nhân nhận ra rằng do làm thế người ta quay lưng với sự thật và thực tế."