Cái tôi

Điều quan trọng không phải là cường điệu quá mức sự xuất hiện của hành vi lạ lẫm, những kiểu tư duy kỳ dị hay lối sử dụng ngôn ngữ bất thường.

Những triệu chứng như thế có thể báo động cho nhà trị liệu về khả năng của một rối loạn loạn thần, song cũng có thể có những cách thức khác để am hiểu chúng.

Nhà trị liệu cần lắng nghe thật cẩn thận, xem xét quan điểm của bản thân về thực tế, đến bối cảnh văn hoá của thân chủ và ngôn ngữ riêng của thân chủ. Những ý nghĩ tưởng chừng kỳ dị có thể được dẫn giải như một ẩn dụ (metaphor).

Thiếu nhất quán, lộn xộn, hoặc tâm trạng lo âu có thể là một đáp ứng hiểu được trước một tình huống khủng hoảng. Những ý nghĩ có vẻ loạn thần hoặc hoang tưởng paranoid có thể có cơ sở nhất định trong thực tế.

Làm việc với thân chủ loạn thần cực kỳ đòi hỏi nhà trị liệu khả năng tạo ra những điều kiện trị liệu và là thách thức căn bản đối với nhà trị liệu trong việc hiểu biết và biểu đạt các điều kiện.

Trong sự truyền thông với thân chủ loạn thần có thể có những cái hiểu được hoặc không, nhà trị liệu sẽ phải tìm ra cách thức rất riêng tư nhằm diễn đạt hiểu biết thấu cảm đối với thân chủ.

Quan yếu nhất là chấp nhận trải nghiệm loạn thần. Điều này không có nghĩa nhà trị liệu tán thành thực tế của thân chủ, mà là nhà trị liệu chấp nhận như nó là đối với thân chủ, và nhà trị liệu không có nhu cầu hay ước muốn để thay đổi nó, hoặc tỏ thái độ xa lánh nó (Berghofer, 1996: 490 'Dealing with schizophrenia-- a person-centered approach providing care to long-term patients in a supported residential service in Vienna').

Cùng lúc đó, nhà trị liệu phải thật rõ ràng và thành thực với chính bản thân, chấp nhận rằng mình có những lằn ranh, giới hạn nhất định và làm việc bên trong chúng.

Nhà trị liệu cần trung thực, thích đáng không những với bản thân mà cả khi truyền thông cùng thân chủ. Người khốn khổ vì loạn thần có biệt tài nhận ra sự thiếu trung thực, và cho dù các điều kiện là tốt nhất thì thân chủ sẽ gìn giữ nguy cơ trong việc khám phá một cách cẩn thận những trải nghiệm mang tính đề phòng này (Van Werde, 1998: 198)

Đối đầu với một thân chủ rối loạn và quýnh quáng, nhà trị liệu cần hiểu thấu thực tế nội tại của mình-- rốt cục, đó có thể là điều duy nhất nhà trị liệu đảm bảo được và đôi khi một vài sự thật được thiết lập như thể nó là điều đầu tiên về những gì có thể khiến thân chủ đoan chắc được.

Trong ghi chú của mình, một nhà trị liệu đã cho chúng ta thấy cái nhìn thoáng qua về khó khăn gặp phải khi mới làm việc với thân chủ thuộc nhóm loạn thần.

Ngoài 3 điều kiện căn cốt (trung thực, thấu cảm và tôn trọng tích cực vô điều kiện), quan niệm về điều kiện thứ tư (Mearns, 1989) 'thích đáng với bối cảnh trị liệu' ('sufficiency of the therapeutic context') dường như đặc biệt xác đáng.

Thân chủ loạn thần dường như cần có một bối cảnh trị liệu khác hẳn so với thân chủ rối nhiễu.

Một tuần một lần gặp nhau tại phòng trị liệu có vẻ không phải là bối cảnh thích đáng đủ cho thân chủ và nhà trị liệu hiểu biết và tin tưởng lẫn nhau để tiến bộ lên. Giờ trị liệu, rất tiện lợi khi làm việc với thân chủ rối nhiễu-- người sẵn lòng và có khả năng gắn khớp với cấu trúc của nhà trị liệu, lại có thể là quá lâu hoặc không đủ dài với thân chủ loạn thần.

Thân chủ có thể cũng đòi hỏi một môi trường 'nắm giữ' ('holding'), nơi mà các nhu cầu thể lý và an toàn của thân chủ được đảm bảo.

Có lẽ, đưa ra một bối cảnh trị liệu bao gồm cả những cuộc gặp gỡ hàng ngày giữa nhà trị liệu và thân chủ trong một môi trường nắm giữ-- nơi nhà trị liệu có sự thấu hiểu và khả năng tạo ra các điều kiện trị liệu, an toàn và hỗ trợ cho chính nhà trị liệu-- thì công việc trị liệu có thể được so sánh và đánh giá một cách đầy ý nghĩa hơn so với các cách điều trị khác.

Bối cảnh trị liệu là yếu tính có thể thay đổi được khi làm việc với thân chủ loạn thần.

Triết lý của Con người- Trọng tâm, với cái nhìn tích cực về bản chất con người và niềm tin của nó vào khuynh hướng tự hiện thực hoá (self-actualising) có thể tạo cho nhà trị liệu cảm nhận sai lạc về sự tự tin và tính lạc quan.

Vô số mộng tưởng 'cứu vớt', sức quyến rũ, lôi cuốn vào thế giới nội tâm của thân chủ,sự thách thức và phấn khích muốn làm việc với những thân chủ phức tạp thực tế có thể đưa nhà trị liệu đến tình huống làm việc vượt quá giới hạn bản thân, ngoài tầm hiểu biết và không an toàn.

Làm việc với những thân chủ tinh thần cực kỳ không ổn định đòi hỏi nhiều nỗ lực, thách thức, trách nhiệm và sự cam kết lớn lao. Nó còn đòi hỏi các kỹ năng, mức độ uyên thâm, một số hiểu biết và kiến thức nhất định, cũng như chấp nhận các giới hạn của bản thân.

Cuối cùng, có lẽ tốt hơn là không nên làm việc với thân chủ nếu cảm thấy không tin chắc về sự hỗ trợ cho thân chủ ở bên ngoài phòng trị liệu, hoặc nếu nhà trị liệu cảm thấy không đủ tự tin về khả năng đem lại một mối trị liệu an toàn cho thân chủ.

Tóm lại, làm việc với thân chủ loạn thần là sự thách thức thiết yếu đối với nhà trị liệu trong khả năng cung cấp các điều kiện trị liệu cơ bản.

Và bối cảnh trị liệu là điều quyết định.

Nguồn: Mearns, 2003: 113-116

[Ngày 05 & 06.01.2007: Rối loạn Nhân cách]