Cái tôi

Khái niệm hóa Rối nhiễu nhấn mạnh đến các điều kiện tưởng thưởng, đã từng và vẫn còn, được thể hiện trong các mối quan hệ quan trọng của thân chủ.

Chúng gắn kết một cách hoàn toàn rõ ràng và nhất quán trong việc biểu đạt những cảm xúc và hành vi riêng biệt.

Sự đối xử thô bạo vì không tuân thủ các điều kiện tưởng thưởng đã tạo nên dạng thức thu mình của sự giả vờ chấp thuận (the form of withdrawal of affection and acceptance), là nguyên nhân gây cảm giác tự ghét bỏ bản thân, thiếu năng lực, không xứng đáng, sợ bị cự tuyệt và mắc tội; hạn chế việc tự thể hiện bản thân và bị kiểm soát bởi các điều kiện tưởng thưởng.

Quan niệm về cái tôi thật khắc nghiệt và tiêu cực, được duy trì bởi sự hỗ trợ ghê gớm của các cơ chế phòng vệ. Những cảm giác không chấp nhận được bị chối bỏ hoặc bị bóp méo, hoặc cả hai, nhằm tránh sự cự tuyệt của những người khác và lờ đi tình trạng xung đột nội tâm không thể chịu đựng nổi.

Càng phiền nhiễu bao nhiêu thì sẽ càng khó tin tưởng hoặc phó thác mọi sự vào chính bản thân mình, và người ấy sẽ càng thiếu thích đáng.

Tiêu điểm của sự lượng giá nằm bên ngoài cái tôi: khi con người không thể cởi mở toàn bộ với kinh nghiệm và càng ngày càng mất liên lạc với cái tôi thì người ấy tất nhận thấy thật khó khăn để nhận ra các cảm giác của mình và diễn đạt chúng một cách thích đáng, trung thực.

Người ấy dựa cậy vào người khác để đánh giá cảm nhận của mình là 'đúng' hay 'sai'. Người ấy cần sự chỉ bày, tán đồng và thiếu khả năng ra quyết định, hành động theo những cảm nhận riêng.

Thân chủ sống trong tâm thế thiếu thích đáng (incongruence): người ấy không có sự tiếp xúc với kinh nghiệm về bản ngã, khó khăn trong việc chấp nhận bản thân và không đủ khả năng cảm nhận 'thực tế'.

Người ấy có thể giải thích theo cách người ấy là: câu chuyện cá nhân giải thích quan niệm về cái tôi của riêng mình, các triệu chứng và lý do mắc kẹt, việc thiếu khả năng ra quyết định hoặc thay đổi đời mình (Swildens, 1990: 'Client- centered psychotherapy for patients with borderline symptoms' trong Client-Centered and Experiential Psychotherapy in the Nineties.)

Trong quan hệ trị liệu với thân chủ rối nhiễu, thường xuất hiện các vấn đề về sự tin cậy, quyền năng và phụ thuộc (trust, power and dependency).

Thân chủ cảm thấy lo lắng để được nhìn nhận là một thân chủ 'tốt' và phó thác quyền hành lớn lao cho nhà tham vấn: quyền hành của chuyên gia, của một người hiểu rõ thân chủ hơn chính thân chủ, người có thể đưa ra lời khuyên và định hướng, là người có quyền đánh giá về thân chủ.

Trong mối quan hệ trị liệu, thân chủ sẽ rất nhạy cảm với những điều kiện tưởng thưởng, luôn sẵn lòng gắn những điều kiện này bất cứ nơi đâu chúng tồn tại hoặc tưởng tượng ra.

Đối mặt với một thân chủ như thế, nhà tham vấn cảm thấy áp lực trong vai trò một chuyên gia giải thoát cho thân chủ, đặc biệt khi tiến trình trị liệu đi vào ngõ cụt, bế tắc.

Trong một quan hệ trị liệu, khi mà thân chủ đặt điểm đánh giá ở bên ngoài bản thân mình sẽ phó thác quyền năng cho những gì xung quanh và nhà tham vấn lại không nhận thức đầy đủ về áp lực này-- và áp lực đáp ứng trở lại của chính nhà tham vấn-- thì nhà tham vấn ấy có thể nhận ra chính mình trong một mối quan hệ mà cả hai bên đều trải nghiệm cảm giác phụ thuộc, trách nhiệm với người kia và mặc cảm tội lỗi do không đủ tốt.

Sự thay đổi mang tính trị liệu hầu như xảy ra khi nhà tham vấn có khả năng tạo ra những điều kiện để thân chủ cảm thấy mạnh mẽ hơn sự thích đáng, tự chấp nhận và cởi mởi với kinh nghiệm bản ngã.

Sự đáp ứng đầy hiểu biết thấu cảm của nhà tham vấn không chỉ giúp cho thân chủ cảm thấy được hiểu và có giá trị mà còn khiến thân chủ lắng nghe chính mình, khởi đầu việc nhận biết bản thân và cởi mở thực sự với kinh nghiệm của riêng thân chủ.

Sự chấp nhận và tôn trọng tích cực vô điều kiện thân chủ như chính thân chủ là chứ không phải như thân chủ có thể là, tạo nên một quan hệ khiến thân chủ được thoát khỏi gánh nặng của các điều kiện tưởng thưởng-- một dấu hiện thân chủ nhìn nhận là tiến triển, khiến thân chủ mở rộng hơn sự tự chấp nhận chính con người mình.

Sự chân thực và thích đáng của nhà tham vấn cung cấp cho thân chủ một mô hình khác biệt trong cách thức sống ở đời, làm dễ dàng hơn khả năng phát triển sự thích đáng ở thân chủ.

Làm việc với thân chủ đang dần dần trở nên thích đáng, trung thực hơn, sẵn lòng chấp nhận nguy cơ khi ra quyết định thì cực kỳ xúc động và đáng giá cho nhà tham vấn.

Tuy nhiên, sự thỏa mãn thiết yếu và chính đáng này có thể trở thành nguồn gốc của sự gắn bó và lệ thuộc quá mức, nếu thân chủ phải sống theo những nhu cầu và mong đợi của nhà tham vấn.

Không cần thiết nói rằng, nhà tham vấn bị rối nhiễu thì đặc biệt rất dễ tạo nên một sự lệ thuộc như thế.

Tóm lại, trị liệu, tham vấn theo cách tiếp cận Con người- trọng tâm không ngừng phản đối các nhãn hiệu mang tính chẩn đoán bởi e ngại chúng làm trở ngại cái nhìn về tính cá thể của thân chủ. Dẫu vậy, thật dễ dàng để hiểu, ví dụ, sự rối nhiễu theo lý thuyết Con người- trọng tâm. Một sự phân tích như thế có thể giúp nhà tham vấn biết cách đáp ứng riêng đối với thân chủ rối nhiễu.

[Ngày 22 và 23.12 tới: Rối loạn Nhân cách Ranh giới (Borderline Personality Disorder)].