Cái tôi

Sáng nay, tôi nhận được tin nhắn của một sinh viên năm thứ 3:

"Anh T. à, em muốn hỏi anh là bọn em NCKH (nghiên cứu khoa học?) với đề tài liên quan đến việc sử dụng test Eysenck ở lái xe thì ngoài mục đích nghiên cứu để biết ra thì còn lí do nào thuyết phục hơn không ạ?"

May máy điện thoại di động đã hết tài khoản cả tháng nay, không thì thú thực tôi chưa biết mình có thể bộc lộ sự buồn giận đến mức nào.

Vừa thương em ấy, bởi tính thật thà tâm sự chỗ thân quen, bí là hỏi tự nhiên thôi vì biết chắc chắn tôi sẽ phản hồi chu đáo; vừa thêm một lần nữa tự cười giễu, do kịp nhận ra mới đây tôi còn thiếu trách nhiệm với chính bản thân chẳng kém em ấy.

Chao ôi, bạn mong chờ gì ở cấp độ đại học tại Việt Nam? Ai, điều chi làm cho cái gọi là "NCKH" trở thành mỹ từ sáo rỗng, tự tin trời ơi đất hỡi như rứa? Liệu trường hợp này chỉ là cá biệt, hay sâu xa nó phơi bày thực trạng nhiễu nhương đang hiển hiện vô tư trong xã hội: lộng giả thành chân?

Mặt khác, theo thông lệ phi lý, hễ nhắc đến "trách nhiệm" là người đời ngóng ngay sang ai đó-- đủ đầy tuổi tên-- phải có bổn phận hoàn thành, làm cho trọn vẹn (lạy giời, nghĩa gốc của từ Hán- Việt "trách" là 'đòi lấy tiền của' đấy ạ!).

Và từ kiểu ngụy biện tinh vi ấy, sau khi "phóng chiếu" thoải mái xong, người ta tiếp tục vứt toẹt, quên bẵng lòng tự trọng và thói quen phản tỉnh; rằng, trách nhiệm (responsibility) cần được quan niệm rõ ràng trên cái nền 'đáp ứng' ('respond').

Ở góc độ trị liệu, trải nghiệm của riêng cá nhân tôi về phẩm chất này thật muộn phiền.

Hai tuần một lần, tự nguyện bỏ tiền túi đón xe đò đi về đoạn đường Hà Nội- Ninh Bình gần 150 km, tôi những mong sẽ giúp đỡ phần nào việc tái hoà nhập cộng đồng của một nữ thân chủ mắc tâm thần phân liệt đang sống với bố mẹ nghèo khó.

Gắng gồng sức và kiên nhẫn có thừa, kết quả sau 3 buổi làm việc cũng thu được ít nhiều tín hiệu khả quan, giúp tôi tích luỹ thêm tí chút kinh nghiệm. Tuy nhiên, cùng lúc ấy, tôi kịp nhận ra mình không thể và không nên cáng đáng phần trách nhiệm của bố mẹ thân chủ.

Một người trẻ sẽ phát triển ra sao, nếu suốt ngày cô ấy chỉ biết ăn, xem TV, đi loanh quanh và ngủ? Mức độ loạn thần của thân chủ chưa đến nỗi mất hết khả năng kiểm soát hành vi, thường xuyên ngập sâu trong hoang tưởng, chẳng còn nhận biết thế giới xung quanh,...

Chẳng nên đổ lỗi toàn bộ do hoàn cảnh hoặc tại nhận thức hạn chế. Nếu bố mẹ cô ấy luôn sẵn sàng làm mọi thứ để đem lại một đời sống mới khả dĩ tốt đẹp cho đứa con gái yêu quý, họ buộc phải có lối đáp ứng thích hợp và quyết tâm nhận lấy trách nhiệm nặng nề, thể hiện đúng đắn sự cam kết hợp tác tích cực, hiệu quả với nhà trị liệu.

Thật vô ích khi cứ lặp đi lặp lại những hành vi quen thuộc, tương tự mà lại phấp phỏng hy vọng về một kết quả khác đi. Thẳng thắn mà nói, đó là sự sỉ vả thậm tệ về khía cạnh tâm lý học.

Tôi nghĩ, tâm thế ảo tưởng, lạc quan tếu này xem chừng đâu có xa lạ lắm với không ít người bình thường chúng ta?

(Dù hầu hết dễ dàng bảo ban, dạy dỗ nhau rằng, thao thức và bầm dập ghê gớm, cày chết cha chết ông, sứt đầu mẻ trán, lên bờ xuống ruộng te tua còn chưa ăn ai, chứ dám đâu thoải mái triền miên "nằm mộng suốt đêm trong thiên đường.")

Sự thật đau lòng là đôi khi chúng ta ngu dốt đến độ hồn nhiên tự gây tổn thương cho chính bản thân mình. Quá thông minh, giỏi lập luận, thừa lý lẽ, chúng ta vội vã biện hộ và nhanh chóng đưa ra giải pháp khả thi.

Chỉ tiếc, dường như chúng ta thiếu vắng tự vấn cơ bản: điều này (hành động, phát ngôn, công việc, quyết định,...) có biểu lộ toàn vẹn con người mình; nó sẽ khiến ta nghĩ ra sao về bản thân đây?

Và nếu dành thời gian quán sát xứng đáng, rốt cục sớm muộn rồi chúng ta cũng buộc phải chấp nhận rằng, mình đã kém nhạy cảm để thấu hiểu dấu chỉ, tiếp thu bài học cần nắm vững, quá sợ hãi sự thay đổi, và hèn nhát đến độ không dám dũng cảm nhận lấy trách nhiệm rà soát tổng thể hoặc thử nghiệm một cái nhìn cùng lối đi mới-- không những trên lộ trình đến công sở hàng ngày, sống thật ý nghĩa từng buổi ngồi giảng đường, phương cách phấn đấu với đời mà cả hướng đích tâm linh nữa.