Cái tôi

(nguồn)

Mộng vẫn còn là hiện tượng khó lý giải thật rõ ràng xác đáng, dù có người từng bảo rằng, chiêm bao thấy mình qua đời là điềm phát tài (lưu ý: ai ham chơi đề, xin đừng đánh số 115 nhé!)

Sáng nay, ngồi quán café quen thuộc, tôi nhấp ngụm nâu nóng sóng sánh trong tách sứ trắng; nhè nhẹ bên tai giai điệu nhạc cổ điển Âu châu nghe hoài thành xa lạ; cánh quạt treo dọc tường lay lay mấy cánh hoa bướm mỏng manh.

Trên cái nền mời gọi xao lãng dịu dàng như vậy, tôi nhẩn nha đọc Huyền nhiệm về nhận thức.

Tác giả- chuyên gia lâm sàng Tâm lý học Thần kinh- mở đầu bài báo (8 trang giấy in khổ A4) bằng câu: "Ngày nào đó, tôi sẽ chết."

Đúng thế, ngày nào đó bạn và tôi- chúng ta- sẽ chết; danh từ trung tính này thực sự hiển hiện tự nhiên, trong yên bình và thinh lặng.

"Ông có tin nhận thức vẫn còn, sau cái chết của não?" Câu hỏi e-mail của một chàng trai khuyết tật nặng nề 20 tuổi "đã vén lên điều gì đó quan trọng về bản chất của nhận thức... dĩ nhiên, vấn đề này quan trọng hơn tất thảy..."

Hai đoạn dài bàn luận về đặc trưng và hiệu ứng tâm sinh lý của màu đỏ. Tôi nhớ, người khác đã lưu ý, rằng muốn thành đạt chớ chọn trang phục đập mạnh vào mắt.

Rồi ngay đoạn tiếp liền, tác giả bài báo không quên lặp lại nguyên văn: "Ngày nào đó, tôi sẽ chết."

Và ông tức thì bộc lộ thêm cảm xúc: "Đấy là một ý nghĩ hân hoan đầy bất ngờ. Khó tưởng tượng nổi, hư vô (nothingness)- rốt cuộc, là cái đang đón đợi chúng ta."

Năng lực cảm thụ sự đời, sóng đôi cùng niềm tự hào và khoái lạc; trực giác; trải nghiệm khởi từ xác thân trần trụi để nhìn ra thế giới và xúc chạm với muôn loài:

Nhận thức thuộc chức năng của não, và bộ não của con mèo có vẻ là phiên bản thu nhỏ bộ não của tôi; không áp dụng điều ấy cho các loài côn trùng được.

Bộ não bé xíu của ve sầu lại không giống não người. Tôi phỏng chừng là ve sầu có thể "nghe thấy" tiếng ri rỉ ồn ào do chúng tạo ra, thậm chí, tôi còn hồ đồ cho rằng, nó phát xung năng để hành động theo những cách thức nào đó.

Nhận thức phải được trộn lẫn đâu đấy trên bậc thang tiến hoá, chưa biết chừng đâu đấy giữa ve sầu và con mèo... Mà tôi cũng không thật chắc chắn về cội nguồn nhận thức của chính bản thân mình nữa.

Tôi là tôi, bắt đầu từ một nhóm các tế bào không có não- một trứng được thụ tinh mà dấu hiệu phân biệt còn đơn sơ hơn cả vệt vàng vắt ngang qua trang giấy, chứ đừng so sánh chi con ve sầu. Trưởng thành, tôi mang cùng chất liệu di truyền tựa khi là trứng, nhưng nhìn ở góc độ khác thì tất cả chúng ta đều "không" tất tật.

Trứng vốn chẳng có ý thức. Nhận thức đột hiện trên hành trình từ giai đoạn trứng đến thời kỳ hình thành người. Song, chuyện đó diễn ra như thế nào và tại sao lại thế?

Những vấn nạn về nhận thức bỏ ngỏ cứ mãi trêu ngươi giới nghiên cứu, học thuật; đến độ các diễn giả chính- chủ yếu là triết gia chuyên nghiệp- trong một hội nghị toàn thể được phép nói trong 3 giờ đồng hồ xoay quanh chủ đề kỳ cục duy nhất:

Hiện tại tôi đang suy tư đây: song "Tôi" là cái gì thế, vào khoảnh khắc suy tư này?

Bài báo còn nêu thực nghiệm thú vị về cái gọi là "mù thị lực" ("blindsight") ở khỉ "Helen" bị cắt bỏ vỏ não thị giác nguyên thuỷ, mà về sau cũng đã được định dạng ở người - qua trường hợp bệnh nhân "BD": tri giác sắc thái đỏ (redness) song lại không trải nghiệm (experience) được nó; về chứng quên (amnesia) đã làm não của nhạc công Pat không nhận biết trạng thái bản ngã (selfhood) nhưng vẫn có khả năng sống tràn đầy từng khoảnh khắc, tập trung vào "hiện tại" như một kiểu thường trực, thiền định; về "yếu tố X" ("factor X"),...

Đọc về sự huyền nhiệm của nhận thức, tôi liên tưởng đến các nghiên cứu lý giải trải nghiệm cận tử và hồn lìa khỏi xác-- thường xảy ra suốt thời kỳ quá độ ngủ thiếp đi và tỉnh thức đột ngột: những ảo giác (hallucinations) và ý nghĩ không định hình vốn xuất hiện trong giai đoạn gây ngủ (hypnagogic state) và tồn tại sau giấc ngủ (hypnopompic state).

... Tạm rời mắt khỏi trang giấy. Mấy nhành tầm xuân khẳng khiu, góc phòng. "Bên đời hiu quạnh".

Tương tự nhiều khái niệm trong tâm lý học, "nhận thức"- "sự chết"- "nằm mộng"- "tỉnh thức",... mới thoạt đầu bằng trực giác thì khá rõ ràng, song đến lúc tiếp cận, xem xét kỹ càng, nghiêm cẩn hơn bỗng hoá ra mơ hồ, khó định danh chính xác.

Như lời nhà tâm thần học Harry Stack Sullivan, rằng tất cả chúng ta không thể thực sự khác người hơn được; vì chúng ta hạnh phúc và thành đạt, giành giật và vô cảm, khốn khổ và rối loạn tâm thần, hoặc cho dẫu thế nào đi nữa...