Cái tôi

Như đã giới thiệu về câu hỏi năm 2007 của Edge (với các nhà tâm lý học tên tuổi từng được nhắc tới trên blog Cái Tôi như Daniel Goleman, Howard Gardner, David G. Myers, Martin Seligman, Simon Baron-Cohen,...), và nhất là sau vụ Saddam Hussein bị phán quyết treo cổ vừa qua, ở đây sẽ trích đăng ý kiến đầy tự tin của nhà tâm lý học tiến hoá kiêm nhà sinh học Marc D. Hauser trong việc giảm thiểu vô số chủ nghĩa "isms" và lắm định kiến (prejudice) chống lại các nhóm xã hội-- dựa trên kiến thức của khoa học não bộ.

Trước hết, cần biết rằng, những chuyển đổi do thoái hoá thần kinh ở bệnh nhân Huntington khiến đối tượng này mất năng lực cảm nhận sự kinh tởm (disgust)-- điều có thể bị kích động bởi chủ nghĩa phân biệt chủng tộc (racism), kỳ thị giới tính (sexism), thành kiến tuổi tác (ageism),...

Bệnh nhân mắc Huntington's chorea (chứng múa giật di truyền)-- mang đặc trưng teo mòn trầm trọng các nhân đuôi (caudate nucleus)-- xuất hiện một số triệu chứng tâm thần điển hình tương tự như bệnh nhân loạn thần (psychosis).

Người mắc bệnh thoái hoá thần kinh (neurodegenerative disease) Huntington thường phát triển ý nghĩ hoang tưởng, trầm cảm, và/ hoặc hành vi xung động không phù hợp. Họ cũng tỏ lộ sự sa sút trí tuệ (dementia) nặng nề, xảy đến trong bối cảnh nhân cách bình thường trước đó (Andreasen, 2001: 145).

Gần hơn, nghiên cứu ảnh chụp thần kinh đã định vị đáp ứng của não bộ người ta phân biệt các nhóm định dạng bản sắc xã hội (social identity) khác nhau đối với các hình ảnh vô tri vô giác.

Với fMRI, vùng đã định vị-- liên quan chức năng nhận thức xã hội-- được ghi lại khi người tham gia thực nghiệm nhìn vào các tấm ảnh người vô gia cư, nghiện ngập ma túy, ám chỉ kẻ làm chuyện vô nhân đạo. Một số hình ảnh khác cũng được test tương tự (kinh tởm) bởi cùng một thang đo: cảnh nôn mửa, bàn cầu vệ sinh dập dềnh nước.

Lấy cảm hứng từ những thành tựu của khoa học thần kinh, Marc Hauser chan chứa tinh thần lạc quan và hy vọng giảm thiểu sự kinh tởm.

Dưới đây, trích đăng toàn bộ phần cuối trong bộ ba vấn đề trả lời của vị giáo sư đến từ Đại học Harvard:

Hãy cảnh giác với sự kinh tởm!

Sự kinh tởm là căn bệnh hiểm ác nhất của xúc cảm con người.

Dù sự kinh tởm được xác thực như một đáp ứng mang tính thích nghi đối với các yếu tố bệnh tật tiềm năng-- mọi thứ hoàn toàn bình thường bên trong giờ trụi trần, thô tục ở ngoài-- như nôn mửa, máu me và phân thải; đó là loại cảm xúc tai hại lẩn xuống các vấn đề khác, nó dồn đống và trút xả vào cấu trúc nhóm để rồi lan tràn ra khắp.

Thông qua lịch sử chiến tranh, mỗi nhóm phe phái đánh nhau cố nắm thóp kẻ thù bằng các phẩm tính gợi nhớ về sự bệnh hoạn, dơ bẩn và ký sinh trùng. Ý niệm ấy tràn ngập và được tô vẽ mỹ miều cốt nhằm không ngừng gây nên sự khóc than tang tóc.

Bằng việc huỷ diệt 6 triệu người dân Do Thái, bè lũ Đức Quốc xã đã tiến hành một chiến dịch quảng cáo khủng khiếp; đó là sự kinh tởm được thực hiện với kỹ thuật cực kỳ điêu luyện vượt trên hết thảy: với bọn chúng, dân Do Thái là loại sâu bọ, súc vật bẩn thỉu, bệnh hoạn và do đó, thật kinh tởm và đáng giết sạch.

Chừng như tất cả chúng ta đã có thể sống ổn thoả, tốt đẹp hơn nếu không có và/ hoặc vứt bỏ sự kinh tởm; dễ dàng tống khứ chuyện phỉ báng, bôi nhọ kẻ khác?

Thật hiếu kỳ, một số người không bao giờ trải nghiệm nổi sự kinh tởm và nhận ra nó ở những người khác, thậm chí ngay cả khi họ tri nhận được tất cả các xúc cảm tương tự: buồn bã, sung sướng, sợ hãi, ngạc nhiên, tức giận.

Những người này là đối tượng mang mầm bệnh (carriers) rối loạn di truyền Huntington's Chorea. Dù bị hành hạ đớn đau do các hệ thống vận động hư hỏng nghiêm trọng, họ chẳng vướng mắc tí ti chi về sự kinh tởm; đó còn là những tiền triệu chứng bệnh lý.

Bất kể hiện chúng ta chưa rõ bệnh nhân Huntington có miễn nhiễm với kiểu tuyên truyền hung ác, bất chính hay không mà gán cho họ những sự định kiến như thế, trực giác của tôi mách bảo rằng khoa học sẽ khẳng định mối liên hệ ấy.

Và nếu quả đúng thế, có lẽ các kỹ thuật phân tử hiện đại rồi sẽ tìm ra cách thức điều trị bệnh Huntington, theo cùng với nó cũng sẽ phát hiện được phương pháp để chốt hãm hoặc dập tắt hẳn đáp ứng mang tính kinh tởm, trong khi vẫn bảo tồn các hệ thống vận động của con người chúng ta.

Đây là kịch bản hợp tác cho hiện tại. Nó không phải là giải pháp sau rốt. Song, tôi tin, nó cho chúng ta thêm nhiều hy vọng vào một ngày có thể nhìn thấy thế giới này thật yên bình và một sự tôn trọng sâu xa hơn đối với người khác.