Gần đây, báo chí trong nước thay nhau đăng tải câu chuyện về một người đàn ông có khả năng kỳ lạ: ăn tươi, nuốt sống bất cứ côn trùng nào gặp phải; kèm cả băng vidéo minh họa.
Thực chất đây là một dạng rối loạn ăn uống, định danh "pica" (ăn bậy bạ, xuất phát từ thuật ngữ Latin 'magpie' chỉ loài chim ác là), và đã được Tổ chức Y tế Thế giới xác định trong ICD-10 với mã F50.8 (chứng ăn bậy bạ ở người lớn) và F98.3 (ăn bậy ở trẻ nhỏ) [tham khảo Bộ Y tế. (2007). Bảng Phân loại Quốc tế Bệnh tật ICD- 10. Hà Nội: Nxb. Y học, tr. 235, tr.275].
Cần nói ngay rằng, khi dùng cụm từ "ăn bậy bạ" chúng tôi chẳng hề hàm ý kinh tởm hoặc liên tưởng chút gì tới bệnh Huntington.
Kỳ thực, ăn bậy bạ (pica) thể hiện khao khát muốn ăn khó cưỡng lại nổi những thứ không phải thực phẩm.
Tùy chất sử dụng mà chứng ăn bậy bạ ở người được chia thành các nhóm khác nhau, thông thường có các kiểu như ăn đất trồng trọt, đất sét (geophagia), ăn băng tuyết (pagophagia) và hồ bột (amylophagia).
Ngoài ra, còn nhiều các chất nữa được tống vào mồm như ăn tàn và mẩu thuốc lá, tóc, sơn vẽ và giấy.
Cá biệt, có bệnh nhân từng ăn miếng băng dính tẩm chất fentanyl, một loại thuốc chứa morphin có tác dụng giảm đau cấp tính cực mạnh,...
Nhìn chung, các lĩnh vực sau đây dễ dính tới việc ăn bậy bạ:- Mang thai;
Dù ăn bậy bạ (pica) là chẩn đoán tâm thần biệt định, song nó cũng được gán nhãn rộng rãi để chỉ bất cứ hành vi ăn uống nào nhắm tới các đối tượng chẳng thể ăn được hoặc không mang giá trị dinh dưỡng.
- Chậm phát triển và rối nhiễu tâm trí;
- Bệnh tâm thần và tự kỷ;
- Trẻ sơ sinh;
- Dinh dưỡng nghèo nàn, hoặc hàm lượng sắt và các khoáng chất khác trong máu thấp;
- Truyền thống tôn giáo và văn hóa.
Thời Hy- La cổ đại người ta đã bàn tới hiện tượng này, song thuật ngữ ăn bậy bạ (pica) chỉ bắt đầu xuất hiện từ thế kỷ XVI.
Y văn thế giới ghi lại hai trong số các trường hợp gây ấn tượng nhất, có liên quan đến việc ăn tiền đồng.
Bản chụp X- quang của một điển cứu đăng trên tờ NEJM cho biết, các bác sĩ đã tìm thấy trong dạ dày bệnh nhân 5,5 kg tiền đồng, vòng đeo cổ và kim khâu.
Một điển cứu khác báo cáo vào năm 1998, bệnh nhân người Anh đã nuốt 175, 32 pound (cỡ chừng 79,5kg) lắm thứ hổ lốn với lịch sử từng ăn các món kỳ cục sau:Tại nhiều thời điểm, nữ bệnh nhân đã ăn bàn ghế, tiền đồng, đai ốc, dây điện, đồ nhựa, huy chương, bột ăn Bob Martin dành cho chó và xác hoa khô.
Rõ ràng, hành vi thể hiện trong các trường hợp thái quá ở người trưởng thành-- như với hai cá nhân vừa nêu-- biểu hiện sâu xa trạng thái loạn thần.
Rất nhiều lời bình luận ghi chú về trường hợp của nữ bệnh nhân này với đầy đủ chi tiết cụ thể và phong phú về màu sắc, kích cỡ, số lượng, định lượng thời gian và hỗ trợ thuốc men-- bao gồm cả đống thư viết tay-- được gửi đến cho bác sĩ điều trị.
Đó cũng là trường hợp của một quý ông khác đã phải chịu đau đớn dẫn đến ngộ độc, sau khi nuốt hơn 200 đầu đạn chưa nổ.
Tuy vậy, thông thường thì ăn bậy bạ chủ yếu thấy ở trẻ em gặp khó khăn trong chuyện học tập hoặc được chẩn đoán là phổ tự kỷ.
Xem chừng, ít nhiều phản ánh quan điểm thành kiến rập khuôn khi nghĩ rằng việc mang thai khiến cho phụ nữ khát thèm một số thực phẩm bất thường-- hiện tượng khá quen thuộc ở phụ nữ có thai-- đặc biệt với các đối tượng thuộc gia đình có thu nhập thấp hơn.
Chưa đủ cơ sở để lý giải thấu đáo hiện tượng thèm ăn lắm đồ lạ lùng ở phụ nữ mang thai, song điều thú vị là dường như nó liên quan tới sự thiếu hụt sắt và kẽm.
Với trường hợp người đàn ông sắp đạt ngưỡng "tri thiên mệnh" ở đảo Lý Sơn (Quảng Ngãi)-- nơi mấy ngày trước vừa tổ chức 'lễ khao lề thế lính Hoàng Sa', có khả năng nghiêng về lý do ăn uống để có sức khỏe phi thường và mang hơi hướng tác động tâm linh.
Bạn đọc có biết trường hợp nào tương tự, và thực lòng nghĩ gì về các đối tượng này?
Như đã giới thiệu về câu hỏi năm 2007 của Edge (với các nhà tâm lý học tên tuổi từng được nhắc tới trên blog Cái Tôi như Daniel Goleman, Howard Gardner, David G. Myers, Martin Seligman, Simon Baron-Cohen,...), và nhất là sau vụ Saddam Hussein bị phán quyết treo cổ vừa qua, ở đây sẽ trích đăng ý kiến đầy tự tin của nhà tâm lý học tiến hoá kiêm nhà sinh học Marc D. Hauser trong việc giảm thiểu vô số chủ nghĩa "isms" và lắm định kiến (prejudice) chống lại các nhóm xã hội-- dựa trên kiến thức của khoa học não bộ.
Trước hết, cần biết rằng, những chuyển đổi do thoái hoá thần kinh ở bệnh nhân Huntington khiến đối tượng này mất năng lực cảm nhận sự kinh tởm (disgust)-- điều có thể bị kích động bởi chủ nghĩa phân biệt chủng tộc (racism), kỳ thị giới tính (sexism), thành kiến tuổi tác (ageism),...
Bệnh nhân mắc Huntington's chorea (chứng múa giật di truyền)-- mang đặc trưng teo mòn trầm trọng các nhân đuôi (caudate nucleus)-- xuất hiện một số triệu chứng tâm thần điển hình tương tự như bệnh nhân loạn thần (psychosis).
Người mắc bệnh thoái hoá thần kinh (neurodegenerative disease) Huntington thường phát triển ý nghĩ hoang tưởng, trầm cảm, và/ hoặc hành vi xung động không phù hợp. Họ cũng tỏ lộ sự sa sút trí tuệ (dementia) nặng nề, xảy đến trong bối cảnh nhân cách bình thường trước đó (Andreasen, 2001: 145).
Gần hơn, nghiên cứu ảnh chụp thần kinh đã định vị đáp ứng của não bộ người ta phân biệt các nhóm định dạng bản sắc xã hội (social identity) khác nhau đối với các hình ảnh vô tri vô giác.
Với fMRI, vùng đã định vị-- liên quan chức năng nhận thức xã hội-- được ghi lại khi người tham gia thực nghiệm nhìn vào các tấm ảnh người vô gia cư, nghiện ngập ma túy, ám chỉ kẻ làm chuyện vô nhân đạo. Một số hình ảnh khác cũng được test tương tự (kinh tởm) bởi cùng một thang đo: cảnh nôn mửa, bàn cầu vệ sinh dập dềnh nước.
Lấy cảm hứng từ những thành tựu của khoa học thần kinh, Marc Hauser chan chứa tinh thần lạc quan và hy vọng giảm thiểu sự kinh tởm.
Dưới đây, trích đăng toàn bộ phần cuối trong bộ ba vấn đề trả lời của vị giáo sư đến từ Đại học Harvard:
Hãy cảnh giác với sự kinh tởm!Những dòng tâm huyết của nhà tâm lý học Hauser mong muốn giảm thiểu sự kinh tởm, điều sỉ nhục và tính thành kiến thực sự lạc quan đến độ gây phấn khích và ngạc nhiên vô cùng.
Sự kinh tởm là căn bệnh hiểm ác nhất của xúc cảm con người.
Dù sự kinh tởm được xác thực như một đáp ứng mang tính thích nghi đối với các yếu tố bệnh tật tiềm năng-- mọi thứ hoàn toàn bình thường bên trong giờ trụi trần, thô tục ở ngoài-- như nôn mửa, máu me và phân thải; đó là loại cảm xúc tai hại lẩn xuống các vấn đề khác, nó dồn đống và trút xả vào cấu trúc nhóm để rồi lan tràn ra khắp.
Thông qua lịch sử chiến tranh, mỗi nhóm phe phái đánh nhau cố nắm thóp kẻ thù bằng các phẩm tính gợi nhớ về sự bệnh hoạn, dơ bẩn và ký sinh trùng. Ý niệm ấy tràn ngập và được tô vẽ mỹ miều cốt nhằm không ngừng gây nên sự khóc than tang tóc.
Bằng việc huỷ diệt 6 triệu người dân Do Thái, bè lũ Đức Quốc xã đã tiến hành một chiến dịch quảng cáo khủng khiếp; đó là sự kinh tởm được thực hiện với kỹ thuật cực kỳ điêu luyện vượt trên hết thảy: với bọn chúng, dân Do Thái là loại sâu bọ, súc vật bẩn thỉu, bệnh hoạn và do đó, thật kinh tởm và đáng giết sạch.
Chừng như tất cả chúng ta đã có thể sống ổn thoả, tốt đẹp hơn nếu không có và/ hoặc vứt bỏ sự kinh tởm; dễ dàng tống khứ chuyện phỉ báng, bôi nhọ kẻ khác?
Thật hiếu kỳ, một số người không bao giờ trải nghiệm nổi sự kinh tởm và nhận ra nó ở những người khác, thậm chí ngay cả khi họ tri nhận được tất cả các xúc cảm tương tự: buồn bã, sung sướng, sợ hãi, ngạc nhiên, tức giận.
Những người này là đối tượng mang mầm bệnh (carriers) rối loạn di truyền Huntington's Chorea. Dù bị hành hạ đớn đau do các hệ thống vận động hư hỏng nghiêm trọng, họ chẳng vướng mắc tí ti chi về sự kinh tởm; đó còn là những tiền triệu chứng bệnh lý.
Bất kể hiện chúng ta chưa rõ bệnh nhân Huntington có miễn nhiễm với kiểu tuyên truyền hung ác, bất chính hay không mà gán cho họ những sự định kiến như thế, trực giác của tôi mách bảo rằng khoa học sẽ khẳng định mối liên hệ ấy.
Và nếu quả đúng thế, có lẽ các kỹ thuật phân tử hiện đại rồi sẽ tìm ra cách thức điều trị bệnh Huntington, theo cùng với nó cũng sẽ phát hiện được phương pháp để chốt hãm hoặc dập tắt hẳn đáp ứng mang tính kinh tởm, trong khi vẫn bảo tồn các hệ thống vận động của con người chúng ta.
Đây là kịch bản hợp tác cho hiện tại. Nó không phải là giải pháp sau rốt. Song, tôi tin, nó cho chúng ta thêm nhiều hy vọng vào một ngày có thể nhìn thấy thế giới này thật yên bình và một sự tôn trọng sâu xa hơn đối với người khác.