Xem chừng sáng tinh mơ là thời điểm tinh thần sảng khoái, khá phù hợp để giới thiệu tí chút về Tâm bệnh học.
Hội chứng Alice lạc vào xứ thần tiên (Alice in Wonderland syndrome) liên quan tới việc "hình ảnh cơ thể" hoặc "sơ đồ cơ thể" bị bóp méo, khiến cho đối tượng cảm thấy một số phần hay toàn bộ cơ thể mình chợt thay đổi hình dạng, kích thước (Macrosomatognosia: bé nhỏ lại/ phì nộn ghê gớm).
Trung tuần tháng trước, trên tờ The Guardian có đăng tải kinh nghiệm cá nhân của một nhà báo về hội chứng này.
Dù không phải lúc nào hội chứng AIWS vừa nêu cũng bao gồm những ảo thị trực tiếp, song nó lại có thể làm thế giới xung quanh ta biến thái quá cỡ, hay tạo cơn say.
Người đầu tiên mô tả hội chứng AIWS là nhà tâm thần học John Todd, vào năm 1955 trong một bài báo đăng trên tạp chí lâm sàng thần kinh học, phản ánh hiện tượng gắn bó với bệnh động kinh và đau nửa đầu (migraine).
Các cuộc phiêu lưu của Alice ở xứ thần tiên là câu chuyện cổ tích kinh điển cuả phương Tây và không phải quá xa lạ với trẻ em Việt Nam; nó đã được dựng thành film.
Bệnh nhân mắc động kinh thái dương (temporal lobe epilepsy) khi gặp cơn (seizure) thi thoảng trải qua những ảo giác (hallucination) bất thường.
Một nhóm các nhà khoa học Pháp vừa tiến hành xem xét lại những hiện tượng kỳ lạ này, mà vào thế kỷ XIX, nhà thần kinh học huyền thoại người Anh John Huglings Jackson từng định danh là "trạng thái mơ màng" (dreamy states).
180 bệnh nhân động kinh được đề nghị kích thích não và ghi lại, nhằm gắng thiết lập nguồn gốc các cơn. Kết quả, có 17 bệnh nhân báo cáo tổng cộng 55 trải nghiệm trạng thái mơ màng; một số là do cơn, một số vì não bị kích thích.
Trải nghiệm thường gặp ở những người có trạng thái mơ màng là déjà vecu (giống như déjà vu song liên quan đến tất cả mọi giác quan). Như một bệnh nhân giải thích:
Nó giống như thể trong cơn, tôi đang hồi tưởng lại điều gì đấy... nhưng tôi có thể thấy bạn một cách rõ ràng. Như thể những gì đang xảy ra bây giờ đã từng xảy ra đối với tôi, như thể một ký ức cũ càng tôi đang sống ngoài tuổi trung niên.Tuy vậy, ở những thời điểm khác, cảm giác càng giống với một ảo thị:
Tôi thấy chính mình đang đánh trống, mọi người trong gia đình thì lắng nghe, một bệnh nhân khác nói.Nhiều ảo giác tương tự luôn dính dáng tới một số các hồi ức riêng tư trong một quá khứ xa xăm hoặc mới xảy ra gần đây, mà không bao giờ là các sự kiện công cộng hoặc lịch sử.
Điều này gắn kết với phát hiện rằng, các trạng thái mơ màng được đánh thức khi đang trong cơn, hoặc do kích thích thuỳ giữa thái dương (mesial temporal lobe)-- nơi đặt để các ký ức tự truyện.
Thật thế, một nghiên cứu từng giới thiệu về hiện tượng ảo giác bóng người.
Theo đó, một bệnh nhân 22 tuổi mắc động kinh, với các vấn đề tâm thần chưa rõ nguyên nhân, đã mô tả cảm giác kỳ quặc là một bóng người cứ bắt chước hành động của cô ấy; trong khi thực sự không có ai ở đấy cả.
Cô này có trải nghiệm trên, trước lúc phẫu thuật, do các nhà nghiên cứu Thụy Sĩ kích thích điện thuỳ thái dương- đỉnh (temporoperietal) bên trái-- vùng não được cho là có liên quan tới sự tích hợp đa cảm giác và giúp phân biệt bản thân với người khác.
Khi bệnh nhân ngả lưng và cuộc thử nghiệm được tiến hành, cô này cảm thấy có một bóng hình nằm cạnh mình. "Anh ta nằm cạnh tôi, hầu như là sát kín cơ thể tôi, song tôi không cảm thấy điều đó."
Khi bệnh nhân ngồi thẳng và ôm lấy đầu gối, cô mô tả cảm giác không thoải mái rằng, cái bóng người giờ cũng ngồi cùng và siết chặt tay cô.
Lúc làm bài tập ngôn ngữ, được đề nghị đọc các từ trong một tấm card, nữ bệnh nhân bảo: "Anh ta muốn nắm lấy tấm card; anh ta không muốn tôi đọc."
Qua hiện tượng không nhận ra hình người là ảo giác về chính cơ thể của nữ bệnh nhân, các nhà nghiên cứu cho rằng, kết luận của họ có thể giúp hiểu được cơ chế ẩn dưới trải nghiệm hoang tưởng paranoid và bị người lạ điều khiển.
Đáng chú ý, sự hoạt động quá mức của thùy thái dương- đỉnh của bệnh nhân mắc tâm thần phân liệt có thể dẫn tới việc quy chiếu sai lệch hành động của chính bản thân họ cho người khác.Bản thân tôi, khi đọc các nghiên cứu trên, lại hình dung ra ngay khuôn mặt đờ đẫn và trạng thái bàng hoàng, ngơ ngác của chị chủ nhà tôi đang ở trọ mỗi khi tôi chợt thoáng trông thấy chị ấy trong cơn động kinh.
Hèn chi, chính chị ấy kể đi kể lại cho tôi nghe nhiều kỷ niệm hồi anh chị mới yêu nhau; thế nhưng, mỗi khi tôi đùa nhắc lại nó, chị ấy lại một mực bảo ai nói mà biết, hay là anh ấy đã tâm sự cho chú nghe hết...
Bạn có thể tham khảo sâu hơn ở đây, nếu quan tâm đến hiện tượng hoang tưởng và bị người lạ điều khiển.
Người Pháp gọi cảm giác ngờ ngợ, tương tự này là "déjà vu", được chuyển dịch sang Anh ngữ: "already seen".
Hầu như trong đời, ai cũng đã từng biết đến "déjà vu" từ một kích thích, gợi hứng nhỏ nhặt, tình cờ nào đó; tỷ như bóng nắng nhảy múa trên tấm khăn trải bàn hay tiếng quay đều đều của chiếc máy giải nhiệt chẳng hạn.
Kết quả thăm dò ý kiến ghi nhận khoảng 2/3 người trưởng thành trải nghiệm "déjà vu", thứ cảm giác kỳ cục, ngồ ngộ này diễn ra khá thường xuyên với những người có khả năng tưởng tượng sống động; người đi du lịch nhiều hay gặp déjà vu hơn kẻ quẩn quanh ở nhà; tỷ lệ cao nhất thuộc về thanh niên và giảm dần cho đến độ tuổi về hưu- nhịp điệu sống hàng ngày của họ bằng lặng, quen nhàm.
Hơn một thế kỷ trước, vào giai đoạn lý thuyết của Freud thống trị lĩnh vực tâm thần học, déjà vu được các nhà Phân tâm học nhìn nhận như là minh chứng của xung đột vô thức, biểu hiện sự phòng vệ của cái tôi chống lại khao khát dục tính về hình bóng người mẹ hoặc những khao khát, ham muốn che giấu khác.
Theo Tiến sĩ tâm lý học nhận thức Alan Brown- trường Đại học Nam Methodist ở Dallas, Hoa Kỳ- thì déjà vu dễ xuất hiện lúc ta kiệt sức hay căng thẳng thần kinh, là những điều kiện tạo mây phủ che mờ trí nhớ ngắn hạn và dài hạn (và có thể cũng liên quan đến "jamais vu", trải nghiệm đối lập khi ta nhìn chằm chằm vào những đồ vật hoặc từ ngữ quen quen song lại không gọi tên nổi chúng.)
Các nhà tâm lý học cũng biết rất rõ rằng con người để ý, lưu tâm rất mạnh những ấn tượng và hình ảnh trước khi thực sự nhận ra những gì họ thấy.Đa phần những gì chúng ta sẽ phát hiện là déjà vu xảy ra vì nhiều lý do, có lẽ khác biệt ở mỗi người, trong từng hoàn cảnh riêng. Chúng ta chỉ mới tìm hiểu và tiếp tục đi dần đến hiểu thấu hiện tượng này. (Alan Brown)
Từ trải nghiệm cá nhân riêng tư, cứ mỗi lần thoáng trông thấy cảnh chị chủ nhà trọ dáng ngồi thẫn thờ, chân tay bải hoải, mắt dại hẳn đi là y như tôi biết chị ấy đang trải qua bệnh cảnh động kinh (epilepsy).
Biểu hiện của déjà vu này, ("cơn vắn ý thức"- theo giới chuyên môn), đôi khi đến trước cơn động kinh của người bệnh- dường như là nỗ lực quá tích cực của các vòng kích thích xảy ra ở não trước.
Có lẽ, thi thoảng bạn gặp ngoài đường phố một ai đó đang đi bỗng ngã nhúi nhùi; và kỳ lạ là, sau khi dìu họ vào lề đường, giúp họ chỉnh đốn tác phong rồi chịu khó ngồi chờ người mắc động kinh tỉnh lại thì nhờ Trời, mọi chuyện đâu sẽ vào đấy.
Họ không sao đâu, tin tôi đi, chỉ cần một chút ít từ tâm của bạn mà thôi!